Iratze eta orbel-luarra

Iratze eta basoko orbel-luarra (konposta) ongarri natural bikaina da euskal baratzeko buztin-lur astun eta azidoak harrotzeko eta aberasteko. Askapen motela duen zuzenketa organiko honek, basogintza eta nekazaritza kudeaketarako gidetan gomendatzen denak, gure basoetako materia organikoa baliatzea ahalbidetzen du, kalitate handiko humusa edo lurrustela sortzeko. Euskal Herriko baldintza klimatikoetan, non euri-jasa gogorrek lurra trinkotu eta nutrienteak garbitzen dituzten, luar honek izugarri hobetzen du ur-atxikipena, lurrari poro-egitura ematen dio eta lurzoruko berezko jarduera biologikoa sustatzen du.

Osagaiak eta Neurriak

• Basoko orbela: Bertako zuhaitzen hosto eroriak, ahal dela haritzarenak edo pagoarenak (2 zati). Karbono eta lignina kopuru handia ematen dute.
• Iratze arrunta (iratzea): Iratze-orriak edo hostoak (zati bat). Berdeak izan daitezke (nitrogenoan eta potasioan, hau da, indarrean aberatsak) zein lehorrak (karbonoan eta zelulosan aberatsak).
• Ura: Inguruko hezetasuna eta euria bera nahikoak izaten dira gehienetan, belaki-efektua bilatuz (materiala heze egon behar da, baina urik zerion gabe).

Egiteko Prozesua

• Bilketa: Udazkenean jaso orbela basotik. Iratzea uda amaieran moztu, ihartzen hasten denean, edo udaberrian, ekarpen berde eta xamurragoa nahi izanez gero.
• Txikitzea: Iratzea eta hostoak fin-fin puskatu edo txikitu. Osagai gogorretan aberatsak direnez (zelulosa eta taninoak), txikitzea ezinbesteko urrats teknikoa da deskonposatzea bizkortzeko.
• Pila osatzea: Txandakatu 15 cm-ko orbel eta iratze geruzak edukiontzi batean edo pila batean, zuzenean lurraren gainean. Gomendagarria da geruzen artean baratzeko lur pixka bat hautseztatzea, mikroorganismo deskonposatzaileak gehitzeko.
• Hezetasuna eta iraultzeak: Kantauri isurialdeko euri ugaria dela eta, komeni da pila oihal transpiragarri batekin estaltzea, ur gehiegiak nutrienteak garbitu (lixibiatu) ez ditzan. Mugitu edo irauli pila sardez lagunduta 4 astean behin, prozesuari oxigenoa emateko.
• Ontzea: Basoko osagaiak gogorrak direnez, prozesua etxeko konposta baino motelagoa da, eta 9 eta 12 hilabete artean behar ditu. Prest egongo da kolore marroi ilun uniformea, testura harroa eta baso hezearen urrin garbia duenean.

Erabilera eta Aplikazioa

• Hondoko ongarriketa: Zabaldu 4-5 kg metro koadroko udazkenean edo negu amaieran.
• Lurperatzea: Zabaldu luarra taulenen gainean eta nahasi arin-arin lurraren lehen 10-15 zentimetroekin aitzurrarekin edo laiarekin. Ez da oso sakon lurperatu behar, gainazaleko mikroorganismoak ez itotzeko.
• Erabilera zehatza: Ongarri natural ezin hobea da sustrai- eta tuberkulu-landaketetarako sailak hobetzeko, hala nola Arabako patatarentzat, edo lurra harrotzeko ziklo luzeko landare zorrotzak landatu aurretik, adibidez, aza jendearentzat.

Iratzea (garoa) eta orbela baliatzea gure baserrietako historian sustraituen dagoen praktika etnobotaniko eta komunala da. Tradizioz, udazkeneko hilabeteak herri-mendietan iratze-ebatzea (edo garo-ebatzea) egiteko gordetzen ziren. Iratze lehorrez betetako gurdi handiak baserrira eramaten ziren, kortan (ukuiluan) behi eta idiei azpiak egiteko (ohea). Basoko orbela ere zurezko eskuareekin biltzen zen helburu berberarekin. Material honek simaurra eta ziroak (likidoak) xurgatzen zituen neguan zehar, eta kanpoko ongarri-tokian (simaur-tokia) elkarrekin hartzitzean, udaberrian baratzea ongarrituko zuen simaur nagusi bihurtzen ziren. Horrela, gure basoa eta etxeko baratzea uztartzen zituen ekonomia zirkularreko eta lurralde-kudeaketako sistema perfektua osatzen zen.