Iratze-ura

Iratze-ura (edo garo-ura) Euskal Herrian zorriari eta kotxinillari aurre egiteko intsektizida natural eta ekologiko biziki eraginkorra dugu gure klima hezean. Iratze arruntetik (Pteridium aquilinum) —gurean iratzea edo garoa izenaz ezagunagoa den landaretik— prestaturiko estraktu hau balio tekniko handiko ohiko irtenbide fitosanitarioa da. Kantauri isurialdean, garoak gure mendiak berez eta barra-barra estaltzen dituen parajeetan, asunaren gisa iratzea baliatzea baratzeari indarra emateko eta izurri-gaitzak uxatzeko baliabide bikaina da.

Haren eraginkortasunaren gakoa osagai aktiboen kontzentrazio handian dago (taninoak, flabonoideak eta polifenolak), intsektu ziztatzaile eta masatzaileen aurka kontaktu eta irente bidez jokatzen dutenak. Zuzeneko intsektizida-ekintza ukaezinaz gain, nematodoen aurkako indar handia du eta potasio-falta zuzentzeko ongarri bikaina da; horrekin, landareen osasuna sendotzen du ingurumen-estresaren aurrean. Landarearen indarra orekatzean, gure inguru hezeetan ohikoak diren izurriteen erasoak jasateko sentikortasuna gutxitzen du.

Osagaiak eta Neurriak:

• Landare-materia: Kilo bat iratze fresko (erabili udaberrian edo uda hasieran jasotako hosto xamurrak, orduantxe baitago bere punturik indartsuenean) edo 150 gramo landare lehor.
• Ura: 10 litro euri-ur edo iturburuko ur. Hil ala bizikoa da iturriko ur kloratua saihestea, hartzidurarako mikrobiota onuragarria hil ez dezan. 
• Ontzia: Plastikozko, buztinezko edo egurrezko upela. Inola ere ez erabili metalezko ontzirik; iratzearen taninoek metalarekin erreakzionatzen baitute eta prestatuaren dohainak aldatuko bailituzke.

Egiteko Prozesua:

• Txikitzea: Iratzea ondo puskatu edo txikitu kimatzeko guraizeekin, zuntzak apurtu eta osagai organikoak errazago ateratzeko.
• Mazerazioa: Sartu txikitutako iratzea ontzian eta estali erabat 10 litro urekin.
• Hartzidura eta Oxigenazioa: Jarri ontzia itzalean. Ezinbestekoa da egunean behin nahastea egurrezko makila batekin oxigenoa sartzeko. Eguneroko iraultze honek hartzidura aerobikoa ziurtatzen du, eta usain txarrak zein usteldura saihesten ditu.
• Ontzea: Prozesuak 10 eta 14 egun artean irauten du. Prest dagoela jakingo dugu nahastean burbuilarik edo bitsarik (aparra) batere agertzen ez denean eta likidoak kolore ilun berezi hori hartzen duenean. 
• Iragaztea: Iragazi ondo-ondo likidoa oihal mehe batekin edo sare batekin, landare-hondarrek ihinztagailuaren pita ez dezaten bafatu.

Erabilera eta Aplikazioa:

• Dohain intsektizida eta uxatzaileak: Zorriak, kotxinillak, euli zuria eta akaroak ezabatu eta uxatzen ditu. Gainera, tanino mikatzei esker, barraskiloen eta bareen aurkako uxatzaile bikaina da, gure lur hezeetako betiko buruhaustea dena. 
• Indar ongarria: Potasioan (K) oso aberatsa denez, loraldia eta fruituak loditzea sustatzen duen ongarria da (Gernikako tomatea edo Ibarrako piparra bezalako aldaerentzat, adibidez). 
• Hostoetarako dosia (Intsektizida): %10ean diluitu (litro bat purin 9 litro urko). Ihinztatu hostoen gainean (bereziki hosto-atzean) ilunabarrean, eguzkiak hostoak erre ez ditzan. Errepikatu 3 egunean behin izurria aktibo badago, edo 15 egunean behin prebentzio gisa. 
• Sustraietarako dosia (Suelo eta Potasioa): %20an diluitu (2 litro purin 8 litro urko) eta ureztatu landarearen oinean, lurpeko hari-harraren eta nematodoen aurka egiteko.

• Segurtasuna: Ura kaltegabea da erabat erleentzat eta fauna laguntzailearentzat (amona-mantangorriarentzat, esaterako), betiere ilunabarrean ematen bada. 

   

Iratzea (edo garoa) euskal folkloreko landarerik sakratu eta mistikoenetakoa dugu. Tradizioz, baserritarrek herri-mendietako iratzea mozten zuten ukuiluko abereei azpiak egiteko (ohea); herri-jakituriak zion horrela bizkarroiak eta kideak abereengandik urrun mantentzen zirela. Amalurraren inguruko mitologian, sinesmen zaharrak dionez, iratzea Donibane gaueko gauerdian bakarrik loratzen zen segundu gutxi batzuez, eta lore ikusezin hori hartzea lortzen zuenak Mari jainkosaren betiko babesa jasoko zuen gaizki guztien kontra. Baratze-atarian iratze-hostoak gurutzatuta jartzea ohiko erritua zen sorginek lurra ez madarikatzeko edo fruituak ez ihartzeko; horrela, basoko kudeaketa-jakinduria eta etxeko babes magikoa uztartuz.