Artitxoka

Neguko lore jangarria, baratzeko bitxi preziatu eta osasuntsua

Orburua tradizio handiko laborantza da Euskal Herrian, bereziki "Tuterako Zuria" aldaerak ordezkatua; mundu osoan da ezaguna haren samurtasunagatik eta "pelusarik" ez duelako. Nafarroako Erriberako ikurra bada ere, ezin hobeto moldatzen da Ebroko arro osora eta kostaldeko baratzeetara, izotzak muturrekoak ez diren tokietan. Landare bizikorra da, urte askotan toki berean iraun dezakeena; horregatik, leku pribilegiatua eta materia organikotan (indarrean) oso aberatsa den lurra behar du. Freskotasuna maite du, baina beldur dio ur-putzuei; Gipuzkoako eta Bizkaiko haran hezeetan, arriskua ekiditeko, ildo-bizkarrak prestatu behar ditugu euri-ura ondo drainatzeko.

Orburua gure kulturan

Euskal folkloreari begiratuta, orburua karduaren aldaera etxekotua denez, haren senide basatiaren —Eguzkilorearen— sinbologia babeslearen parte da. Esaten denez, hostoen egitura itxiak etxearen "bihotza" babesten zuen energia txarren kontra. Etnografikoki, prestigiozko elikagaitzat hartzen ziren; sasoiko lehenak auzoari edo herriko medikuari oparitzea errespetu handiko keinua zen. Herri-sinesmenen arabera, neguan orburuak jateak espiritua "garbi" eta gorputza iparraldeko hezetasunaren aurrean sendo mantentzen laguntzen zuen, neguko gaitzen kontrako barne-ezkutu gisa jokatuz.

Propietateak

Gibelaren aliatu onena da zinarinari esker, digestioa erraztu eta toxinak kanporatzen laguntzen baitu. Zuntzean oso aberatsa denez, kolesterola eta odoleko azukrea erregulatzen laguntzen du. Efektu diuretiko indartsua du. Tradizioz, orburuak egostetik ateratako ura (nahiz eta mikatza izan) Eguberri ostean organismoa garbitzeko toniko depuratzaile eztabaidaezina izan da.

Orburua sukaldean

Orburua eta urdaiazpiko samurra 

Garbitu 8 orburu kanpoko hostoak kenduz bihotz xamurreraino iritsi arte, eta moztu puntak. Egosi uretan perexil-eskukada batekin, beltz ez daitezen. Zartagin batean, gorritu baratxuri-hortz pare bat txikituta eta urdaiazpiko onaren tako batzuk. Gehitu irin koilarakadatxo bat, egoste-ur pixka bat eta salteatu orburu egosiak minutu batzuez zaporeak ondo ezkondu daitezen.

Gogoratzeko lana

Zarpa edo altsumen bidezko landaketa. Gehienetan ez da hazitik ereiten; landare-amaren oinetik sortzen diren kimu edo altsumak ("zuekak") landatzen dira.

Garaian garaiko lanak

• Otsaila/Martxoa: Lurra prestatu simaur zahar askorekin.
• Apirila/Maiatza: Zarpak landatzeko garaia. Ziurtatu landarea ondo itsasten dela beroak estutu aurretik.
• Ekaina/Uztaila: Landarea lozorroan sartzen da beroarekin. Ureztatu lurra gehiegi ez lehortzeko.
• Abuztua: Garbitu landarearen oinarria eta kendu hosto lehorrak.
• Iraila: Lehen kimuak indarrarekin ateratzen hasten dira udazkeneko lehen euriekin.
• Urria/Azaroa: Kostaldean lehen orburuak biltzen has gaitezke.
• Abendua/Urtarrila: Uzta nagusiaren garaia. Barnealdean, babestu landarearen oinarria lastoz izotz beltzengatik babesteko.