Baratxuri berdea

Udaberriko lehen dirdira: Neguko loaldia iratzartzen duen dasta

Baratxuri freskoa (edo baratxuri berria) ez da baratxuri arruntetik bereizitako espezie bat; aitzitik, lantzeko eta biltzeko modu jakin baten emaitza da. Gure haranetan, baratxuri-hortzak burutarako baino askoz gertuago landatu ohi dira, ez baitute burua loditzeko tarterik behar. Gure isuri atlantikoko hezetasun iraunkorra eskertzen du, baina Arabako barnealdean babesa behar du beranduko izotz lehorrak agertzen badira. Zurtoina hatz baten lodierakoa denean biltzen da, gogortzen edo burua egiten hasi baino lehen. Horrela, mami guria eta baratxuri lehorra baino bizi-min gutxiagokoa eta belarkaraagoa eskaintzen digu.

Baratxuri freskoa gure kulturan

Euskal tradizioan, udaberriko kimu berdeak jatea —baratxuriarena, esaterako— odol-garbitzearekin lotuta zegoen, neguko lekale eta kontserba hilabete luzeen ondoren. Etnografikoki, lurreko "lehen berde" hori irentsteak Amalurraren indar berritua transmititzen zuela uste zen. Baratxuri lehorra begizkoaren kontrako babesle handia bada ere, baratxuri freskoa baserrietan "birikak garbitzeko" botika leun gisa estimatzen zen neguko hezetasunak kanporatzeko; langileen mahaietan osagai apal baina ezinbestekoa izanik.

Propietateak

Klorofila eta C bitamina iturri paregabea da, eta horrek antioxidatzaile handi bihurtzen du. Xamurragoa denez, baratxuri lehorra baino askoz digestiboagoa da eta odol-presioa jaisten laguntzen du. Antibiotiko-propietate leunagoak ditu, baina oso eraginkorrak udaberriko arnasketa-arazo txikiei aurre egiteko.

Baratxuri berria sukaldean

Baratxuri berde eta ziza nahaskia 

Garbitu baratxuri fresko sorta bat eta moztu 2 cm inguruko zatietan. Zartagin batean oliba-olio pixka batekin errehogatu su motelean, gorritu gabe, xamurtu daitezen soilik. Gehitu udaberriko ziza batzuk (ahal bada perretxikoak) zatituta. Kaskatu baserriko hiru arrautza gatz pixka batekin eta gehitu zartaginera. Mamitu pixka bat, urtsua gera dadin. Gure lurraren dasta duen gutizia xumea.

Gogoratzeko lana

Bakandua edo uzta hautatua. Gertu landatu bazituen, joan handienak ateratzen, besteei lekua uzteko.

Garaian garaiko lanak

• Urria/Azaroa: Baratxuri-hortzak gertu landatu (5-10 cm-ra).
• Abendua/Urtarrila: Sustraiak itsasteko garaia. Putzuak ez daitezen sortu zaindu besterik ez dago.
• Otsaila: Zurtoin berdeak indarrez ernatzen hasten dira.
• Martxoa: Itsasaldean lehenengotakoak biltzeko garaia.
• Apirila: Ekoizpen eta kontsumo aldirik garrantzitsuena. Tortilla eta nahaskietarako ezin hobea.
• Maiatza: Baratxuri freskoaren uztaren amaiera. Lurrean geratzen direnak burua egiten hasiko dira eta ez dira hain xamurrak izango.
• Ekaina: Hilabete honetan jada "burua egiten" ari direla esaten da, eta baratxuri berriaren fintasuna galtzen dute.