Txikoria-belarra

Soroetako eguzki txikia, odola garbitu eta udaberriari bidea irekitzen diona

Txikoria-belarra landare landatarra eta nonahikoa da, nitrogenoan (indarrean) aberatsak diren lurrak maite dituena. Hura azaltzea lurzoruaren emankortasunaren eta lurpeko jarduera biologiko onaren adierazle bikaina da. Euskal Herrian edozein bazterretan hazten da, Urbiako zelaietatik hasi eta kostaldeko baserrietako harresietako arrakaletaraino. Landare "integrala" dugu: zuztarra (kafearen ordezko gisa erabili ohi da txigortuta), hostoak (entsaladan) eta loreak (lore-eztia edo ardoa egiteko) aprobetxatzen dira. Bizirauteko gaitasun harrigarria du, lurraren sakonetik mineralak xurgatzen dituen zuztar nagusi indartsuari esker; mineral horiek, gainera, inguruko landareen eskura jartzen ditu.

Txikoria-belarra gure kulturan 

Euskal mitologian eta etnografian, landare honek lotura magiko handia du, hortik datorkio Sorgin-belarra izena. Esaten zenez, sorginek haren hazi hegalariak —puxikak edo aitona-mototsak— erabiltzen zituzten mezuak bidaltzeko edo gaueko haizearekin Akelarrera ikusezin bidaiatzeko. Etnografikoki, martxoan "odola garbitzeko" erremedio tradizionala izan da. Artzainek ondo ezagutzen zuten haren indar diuretikoa (hortik datorkio meakamas herri-izena). Hazi-bola horri putz egitea, desio bat eskatzen den bitartean, gure haranetan gehien zabaldutako haur-errituetako bat da.

Propietateak 

Naturan dagoen gibel eta giltzurrun araztaile onenetakoa da. Behazunaren ekoizpena sustatzen du eta toxinak txizaren bidez kanporatzen laguntzen du (diuretiko indartsua da, baina beste batzuek ez bezala, ez du potasioa galtzen uzten, landarea bera potasioan aberatsa baita). Gure herri-medikuntzan, gosea pizteko, digestio astunak hobetzeko eta gibel kargatuarekin lotutako azaleko arazoak tratatzeko erabiltzen da. Haren hosto berdeak A eta C bitaminatan eta burdinan oso mardulak dira.

Txikoria-belarra sukaldean 

Sorgin-entsalada (Baserriko udaberriko entsalada) 

Bildu hosto gazte eta xamurrenak hosto-multzoaren erdialdetik, landarea loratu baino lehen (mingostu ez daitezen). Garbitu ondo sagar-ozpin ttantta batzuekin. Txikitu zure oiloen arrautza egosi bat eta gehitu urdai txigortu edo xingar-tako batzuk. Ondu Añanako gatzarekin eta oliba-olio zorrotada eder batekin. Udaberriko lanei ekiteko beharrezko indar-kolpea da.

Gogoratzeko lana 

Lorea atera baino lehen biltzea. Hostoak jateko, erne ason bezain laster bildu behar dira udaberrian, lora-gara gora joan baino lehen. Behin landarea tontortzen denean (loratzen denean), hostoa oso mikatz eta haritsu bihurtzen da.

Garaian garaiko lanak

• Martxoa/Apirila: Hosto xamurrak entsaladetarako biltzeko garai urrezkoa.
• Maiatza: Loraldi horia betean. Loreak biltzeko unea ziropeak edo txikoria-belar ardoa egiteko.
• Ekaina: Puxikak edo "aitonak" sortzen dira. Haziak baratze osoan barrena egiten dute hegan.
• Iraila/Urria: Zuztarrak infusioetarako biltzeko sasoi ezin hobea.

Negua: Lozorroa. Landarea lurgainetik desagertu egiten da, baina haren zuztarrak indartsu dirau lurpean udaberrira arte.