Zaldizko simaur-ongarria

Zaldizko simaurra Euskal Herriko lurrak hobetzeko zuzenketa organiko ezin hobea da; gure isuri atlantikoko buztin-lur astun eta azidoei lur harroa (esponjosotasuna) eta oinarrizko nutrienteak ematen dizkie. Ongarri hau biziki estimatua da beroa sortzeko duen gaitasunagatik eta lurraren ur-atxikipena zein jarduera biologikoa indartzeagatik.

Osagaiak

• Lehengaia: Zaldizko simaur freskoa, ahal dela lasto-ohea edo zerrautsa erabili duten inguruko ukuiluetakoa (horrek beharrezkoa den karbonoa ematen baitu).
• Ura: Funtsezkoa luartze-prozesuan (konpostatzean) hezetasuna mantentzeko; ukitzean belaki xukatu baten moduan sentitu behar da.
• Proportzio egokia: Simaurra oso "garbia" badator, 3 zati simaur eta zati bat material lehor (lastoa edo hosto lehorrak) nahastea gomendatzen da, Karbono/Nitrogeno (C/N) oreka lortzeko.

Prestaketa

Zaldizko simaurra "simaur berotzat" hartzen da, berehala hartzitzen baita. Inoiz ez da freskotan aplikatu behar zuzenean sustraien gainean; amoniako gehiegizkoak eta tenperatura altuak landareak erre ditzakete.

• Bilketa: Simaurra ukuilutik jaso. Hil ala bizikoa da animaliaren gernua ere jasotzea, hor baitago potasio eta nitrogenoaren zati handi bat.
• Pila osatzea: Metatu materiala drainatze ona duen toki batean. Pilak gutxienez metrobeteko altuera izan behar du, osasungarritasun-tenperatura (60 $^\circ \text{C}$ eta 70 $^\circ \text{C}$ artekoa) har dezan; horrela, belar txarren haziak eta patogenoak suntsituko dira.
• Berotze-aldia: Lehen 2-4 asteetan, pilaren tenperaturak gora egingo du. Garai honetan, astean behin sardea hartu eta pilari iraultze-lanak egin behar zaizkio, aireztapena bermatzeko eta material guztia berdin hartzitu dadin.
• Ontzea: Bero-aldia igarotakoan, utzi pila pausatzen. Euskal Herriko giro hezean, ontze-prozesuak 6 eta 9 hilabete artean iraun ohi du. Ongarria prest egongo da kolore iluna eta baso heze usaina duenean, eta jatorrizko materiala bereizten ez denean.

Erabilera eta Aplikazioa

• Hondoko ongarriketa: Aplikatu 3-5 kg metro koadroko udazkenean edo negu amaieran, udaberriko ereiteen aurretik. Bizkaiko eta Gipuzkoako lur astunetan, honek aireztapena ikaragarri hobetzen du.
• Lurperatzea: Zabaldu lur gainean eta lurperatu pixka bat (10-15 cm inguru) aitzurrarekin edo eskuzko laiarekin. Ez dago sakonago joan beharrik, mikroorganismoen bizitza lurreko gainaldeko geruzetan baitago aktiboen.
• Premiak: Bereziki gomendagarria da ziklo luzeko landare "gosetientzat", hala nola bazka-artoa, Arabako patata edo kuia; hauek ongarriaren nutrienteak pixkanaka eta modu iraunkorrean profitatuko dituzte.

Antzinako baserrietan, simaurrari "urre beltza" edo ongarri-urrea deitzen zitzaion; izan ere, etxe baten aberastasuna atarian zegoen simaur-pilaren tamainarekin neurtzen zen. Esaten zenez, Basajaunek, basoen jaun eta taldeen babesleak, irakatsi zien gizakiei simaurra erabiltzeko sekretua, lurrak inoiz "nekatu" edo agortu ez zitezen. Sinesmen zahar baten arabera, Pottoka bat jabetzako mugetan bazkatzen bazen, haren kuxkulu edo zirinek lurra indarrez bedeinkatzen zuten, uzta izurriteetatik libre geratuko zela ziurtatuz. Gainera, neguko gauetan, baserriko beheko aldean zegoen ukuiluko simaurraren hartzidura-beroak animaliak berotzeaz gain, natura lo zegoen bitartean Amalurrak bizirik mantentzen zuen bizi-indarra irudikatzen zuen.