Andere-mahatsa

Fruitu gorrien bitxi urtsua eta udako freskura arazgarria

Andere-mahatsa (edo grosella) hotzari ezin hobeto eusten dion zuhaixka hostoerorkorra da; horregatik, laborantza ezin hobea da Euskal Herriko mendialdeko tokietarako eta haran itzaltsuetarako. Fraisoro bezalako estazioen irizpide teknikoei jarraiki, andere-mahatsak lur sakonak maite ditu, materia organikoan (indarrean) aberatsak eta hezetasunari eusteko gaitasuna dutenak, baina betiere urik putzutu gabe. Beste fruitu gorri batzuek ez bezala, andere-mahatsak ez du udako eguzki galdarik gogoko; gure lurretan, erdi-itzaleko txokoak edo iparraldera begira daudenak eskertzen ditu. Haren fruitu-mats gardenak C bitamina eztanda bat dira, uda erdian heltzen direnak, barazki gehienak indar betean daudenean.

Andere-mahatsa gure kulturan

Euskal mitologian eta etnografian, andere-mahatsak, haren kolore gorri biziagatik eta mats-formagatik, lurraren emankortasunari lotzen ziren. Esaten zenez, ibai-ertzera ilea orraztera jaisten ziren Lamiaken lepoko ale galduak ziren, zuhaixka artean sakabanatuta geratutakoak. Etnografikoki, baserrietan asko erabili izan da katarro gogorrei aurre egiteko ziropeak eta likore medizinalak egiteko. Sinesmenen arabera, fruitu azidoak zituzten landareak "izpiritua bizitzeko" eta udako herriko jaietako gehiegikerien ondoren gorputza garbitzeko balioesten ziren. Baratze-atarian andere-mahats zuhaixka bat izatea oparotasun zeinua zen.

Propietateak

C bitamina eta zunztan iturri paregabea da. Andere-mahats beltzek, bereziki, hanturaren aurkako propietateak dituzte eta antozianinatan aberatsak dira, odol-zirkulazioa eta ikusmena hobetuz. Gure herri-medikuntzan, andere-mahats zukua sukarra jaisteko eta giltzurrunak garbitzeko erabili izan da beti. Gainera, defentsak sendotzen laguntzen du eta artikulazioak osasuntsu mantentzen ditu bere indar antioxidatzaileari esker.

Andere-mahatsa sukaldean

Andere-mahats Gelatina (Marrubi-mats jalea) 

Pektina natural asko duenez, ezin hobea da jaleak egiteko. Egosi andere-mahatsak ur apur batekin lehertu arte. Pasa itzazu iragazki fin batetik hazitxoak kentzeko. Gehitu lortutako zukuaren pisua adina azukre (edo pixka bat gutxiago, puntu azidoa gogoko baduzu) eta egosi loditu arte. Euskal Herrian ohiko lagungarria da ardi-gaztarekin jateko edo ehiza-haragi bati ukitu berezia emateko.

Gogoratzeko lana

Txoriengandik babestea. Zozoei eta birigarroei izugarri gustatzen zaizkie andere-mahatsak. Oinarrizkoa da zuhaixka sare finekin estaltzea fruituak kolorez aldatzen hasten diren bezain laster; bestela, goiz bakar batean uztarik gabe gera zaitezke.

Garaian garaiko lanak

• Otsaila/Martxoa: 3 urtetik gorako adarrak inausi zuhaixka berritzeko.
• Apirila (Orain): Kimatze eta loraldi hasiera. Ziurtatu lurra estalita dagoela (azpiak eginez).
• Maiatza: Mats berdeak sortzen hasten dira. Hezetasun iraunkorra ziurtatu.
• Ekaina/Uztaila: Heltze-aldia eta uzta. Babes-sareak jartzeko unea da.
• Abuztua: Uzta ondoren, garbiketa-inausketa txiki bat egin behar izanez gero.
• Azaroa/Abendua: Materia organikoa (luarra edo konposta) eman oinarrian negurako.