Aza gorri

Neguko baratzaren kolore morea, izotzarekin batera dirdira egiten duen bitxi ederra

Lonbarda (edo Aza gorria) gure baratzeko aza jendearen artean rústikoenetakoa eta ikusgarrienetakoa dugu. Laborantza honek lur sakonak maite ditu, tenpero onarekin eta potasioan (indarrean) oso aberatsak direnak; horrek bermatzen du kolore morea bizia izatea eta burua (pella) ondo trinkotzea. Arabako Lautadako izotz beltzetara ezin hobeto moldatzen da; hotzak, landarea kaltetu beharrean, azukreak kontzentratzen laguntzen du, dasta nabarmen hobetuz. Isuri atlantikoan, aldiz, aireztapen ona izatea eskertzen du aza gorriak, udazkeneko gehiegizko hezetasunak kanpoko hostoak ustel ez ditzan.

Aza gorria gure kulturan

Euskal Herriko mitologian eta etnografian, lonbardaren kolore morea (purpurea) babesari eta lurraren berritze-zikloari lotuta egon da beti. Barandiaranen arabera, neguko landareen kolore biziak Amalurraren oparitzat hartzen ziren, eguzkia eskas denean etxearen bizitasunari eusteko. Etnografikoki, lonbarda Gabon gaueko afariaren erregina izan da euskal haran askotan, bereziki Nafarroako eragina dutenetan; han, "odola epeltzeko" jaten zen Oilar-mezaren aurretik. Sinesmenen arabera, haren zukuak propietate magikoak zituen eztarria garbitzeko eta Eguberrietan baserriz baserri kantuan ibiltzen ziren koruen ahotsa sendotzeko.

Propietateak

Antozianina (antioxidatzailea) bonba bat da, bista eta bihotza babesten dituena. Aza zuriak baino C bitamina askoz gehiago du, eta zuntzean zein selenioan aberatsa da. Herri-medikuntzan, tripako hanturari aurre egiteko eta erremedio depuratzaile gisa erabili izan da. Neguko hilabeteetan sistema immunologikoa sendotzeko bikaina da.

Lonbarda sukaldean 

Lonbarda negutarra sagarrarekin 

Moztu lonbarda (aza gorria) juliana finean eta egosi ur gatzatu ttantta batekin eta ozpin pixka batekin, kolorea gal ez dezan. Zartagin batean oliba-olioarekin, saltteatu tipula zuri bat eta inguruko bi sagar (Erreneta motakoak) koxkortan. Gehitu pinoi batzuk edo herriko intxaurrak. Nahasi lonbarda drainatua errejearekin eta utzi dena batera su motelean 5 minutuz. Sagarraren ukitu gozoak ezin hobeto orekatzen du azaren indarra.

Gogoratzeko lana

Lurra ondo zanpatzea. Lonbardari lur sendoa gustatzen zaio; aldatzerakoan (trasplantatzerakoan), sakatu ondo lurra sustraiaren inguruan landagailuarekin edo oinarekin, landarea haizearekin dantzatu edo mugitu ez dadin.

Garaian garaiko lanak

• Martxoa/Apirila: Erein hazitegi babestuan aldaera goiztiarrentzat.
• Maiatza/Ekaina: Aldaketa baratzera (utzi 50 cm-ko tartea landareen artean).
• Uztaila/Abuztua: Ureztaketa zaindu eta jorratu belar txarrak kentzeko.
• Iraila: Zaindu aza-beldarrak (tximeleta zuriaren harrak) uda amaierako eurien ondoren.
• Urria/Azaroa: Burua (pella) gogortzen eta trinkotzen hasten da.
• Abendua/Urtarrila: Uzta garaia betean. Lonbardak ezin hobeto jasaten du elurra eta lurrean ondo eusten dio sukalderako behar dugun arte.