Azenarioa

Lurraren muineko altxor laranjan, begientzako eta sabelerako osasuna

Azenarioa laborantzarik eskertuenetakoa da, baina baita lurrarekin "kapritxosoena" ere. Euskal Herrian, lur buztintsu eta astunak nagusi direnez, arrakastaren gakoa lurra finean lantzea da, harro-harro eta legun utzi arte; bestela, zuztarra bide bila hasten da, banatu egiten da eta "hankadun azenario" famatuak ateratzen dira. Klima epel eta hezeak maite ditu, gurea bezalakoak, nahiz eta Arabako barnealdean, udazkeneko ereiteek gozotasun berezia hartzen duten tenperatura-aldaketari esker. Ezinbestekoa da lurrak harririk ez izatea eta ongarria (simaurra) oso-oso deseginda egotea; izan ere, simaurra freskoa bada, azenarioa deformatu edo "erre" egiten da.

Azenarioa gure kulturan

Euskal mitologiari eta etnoterapeutikari begiratuta, azenario basatia (sorgin-azenarioa) beti egon da belagile edo sendatzaileen jakintzan. Barandiaranek jaso zuenez, sorgin-azenarioaren lore zuriak, erdian duten puntu beltz bereizgarri horrekin, "lurraren begitzat" hartzen ziren, laborantzen hazkundea zainduz. Etnografikoki, zuztar laranja jateak "ehiztari-bista" ematen zuela uste zen, eta haurrak Amalurraren indarrarekin hazten laguntzen zuela. Baserri askotan esaten zenez, azenarioak zuzen eta mardul ateratzen baziren, etxeak arbasoen bedeinkapena zuen seinale zen, lurra garbi eta ondo zainduta zegoen erakusgarri.

Propietateak

A bitaminaren eta betakarotenoen erregina da, begien osasunerako eta azalaren berritzerako funtsezkoa. Zuntza, potasioa eta antioxidatzaileak eskaintzen dizkigu. Gure haranetako herri-medikuntzan, azenario birrindua limoi pixka batekin erabili izan da beti "urdaila epeltzeko" eta elkarteetako edo jaietako bazkari oparoen ondorengo digestio astunak arintzeko.

Azenarioa sukaldean

Azenario-krema Idiazabal ukituarekin 

Kazola batean, errehogatu 6 azenario handi borobiletan moztuta, patata bat eta porru baten zati zuria oliba-olio zorrotada batekin. Estali urarekin edo barazki-bila batekin eta egosi 20 minutuz. Xehatu dena oso fin geratu arte. Sukaldari adituen sekretua: zerbitzatu krema oso bero, gainetik Idiazabal gazta-ezkata batzuekin; beroak gazta urtuko du eta etxe-giroa gogorarazten duen ke-ukitu ezin hobea emango dio.

Gogoratzeko lana

Bakandua edo bakantze-lana. Landaretxoek 5 cm inguru dituztenean, ahulenak erauzi behar dira, landare artean 5-8 cm-ko tartea uzteko. Gertuegi badude, ez dira lodituko.

Garaian garaiko lanak

• Otsaila/Martxoa: Lehen ereiteak babesean edo plastiko azpian kostaldean.
• Apirila/Maiatza: Kanpoko ereite-garaia. Prestatu lurra mimoz.
• Ekaina: Lehen bakantze-lanak. Mantendu lurra beti heze, gogortu ez dadin (azenarioak sufritu egiten du lurra pitzatzen bada).
• Uztaila/Abuztua: Ureztaketa zaindu. Araban, adi eguzkiak zuztarraren goiko aldea erre ez dezan (estali lur pixka batekin kolore laranja agertzen bada).
• Iraila: Udazkeneko ereitea neguan biltzeko (aldaera gogorrekin).
• Urria/Azaroa: Uzta nagusia. Lurrean utz daitezke uholde edo sagu arriskurik ez badago; hotzak gozoago egiten ditu.
• Abendua: Momentu egokia azenarioak eltzekoetan eta krema beroetan gozatzeko.