Baba beltza

Neguko hotzari aurre egiten dion indarra, gure lurraren sustraietatik datorren elikagai mardula

Baba beltza gure baratzeko lekalerik landatar eta gogorrenetakoa da. Aldaera zuriak baino dasta indartsuagoa du, eta egosterakoan salda belzten duela, berezko kolore dotore eta berezi hori emanez. Lurrarentzat sendagai hutsa da, haren sustraiak nitrogeno-lantegi indartsuak baitira. Euskal Herrian, barnealdeko laborantza tradizionala da, negu luzeak ditugun tokietakoa; izan ere, hazia indarrez etorriko bada, behar-beharrezkoa du neguko hotza sentitzea. Lur freskoak maite ditu, baina aireztatuak, neguko euri-jasa handiek sustraia ez usteltzeko landarea udaberrian erne baino lehen.

Baba beltza gure kulturan

Euskal mitologian eta herri-jakituran, babak misterioz eta babes-giroz inguratuta egon dira beti. Jose Miguel Barandiaranek jaso zuenez, babak iragarpen-errituetan eta gaueko genioen kontrako babes gisa erabiltzen ziren. Esaten zenez, baba beltzek, kolore ilun hori izanda, lotura zuzena zuten beheko munduarekin eta Amalurraren indarrekin. Arabako herri askotan, Salinas de Añanan edo Pobesen kasu, "Baba Beltza" neguaren amaiera ospatzeko jaietako erregina da. Etnografikoki, mendiko lan gogorretarako indarra ematen zuen janaria zen; gure zaharrek diotenez, ganbaran baba beltz zaku bat duenak, neguaren eta gosearen kontrako bizitza-asegurua du.

Propietateak

Landare-proteina, zuntza eta karbohidrato konplexuen iturri paregabea da. L-dopa (dopaminaren aitzindaria) kopuru handia du, eta burdin zein azido folikotan aberatsa da. Gure herri-medikuntzan, ahultasunari aurre egiteko eta "odola sendotzeko" estimatu izan da beti. Kolesterola erregulatzen laguntzen du eta ahalegin fisikorako energia iraunkorra ematen du.

Baba beltza sukaldean

Arabako Baba Beltzak 

Lapiko azkarrean edo buztinezkoan, jarri 500 g baba beltz (bezperan uretan jarrita) xingar-tako batekin, txistorrarekin eta odolostearekin. Gehitu tipula oso bat eta baratxuri pare bat. Estali ur hotzarekin eta egosi su motelean xamurtu arte (salda beltz eta lodia geratu behar da). Azken ukitua: baratxuri-errejarea piperrauts ttantta batekin. Tradizioz, aparte egositako azarekin eta ozpinetako gindillekin jaten dira.

Gogoratzeko lana

Goiko kimua moztea (kaskatzea). Landareak 60-80 cm-ko altuera duenean edo lore batzuk dituenean, moztu zurtoinaren puntako begia. Horrek hazkundea mugatzen du eta zorri beltzaren erasoa prebenitzen du, onddo horrek kimu xamurrenak bilatzen baititu beti.

Garaian garaiko lanak

• Urria/Azaroa: Ereiteko garaia barnealdean (Araba/Nafarroa).
• Abendua/Urtarrila: Lozorro-aldia. Mendi inguruetan izotz beltz gogorrak badatoz, babestu lasto pixka batekin.
• Otsaila/Martxoa: Jorratu lurra belar txarrak kentzeko eta lurra harrotzeko (oxigenatzeko).
• Apirila: Loraldi hasiera. Adi ibili zorri beltza agertzen bada.
• Maiatza: Zurtoinen kaskatzea edo kimu-mozketa egin.
• Ekaina: Baba berdetan biltzeko garaia, freskotan jan nahi bada.
• Uztaila/Abuztua: Ale lehorretarako uzta, lekak beltz eta karraskatsu daudenean.
• Iraila: Garbiketa eta ale-hautaketa, toki lehor eta aireberrituan gordetzeko.