Baratxuria

Baratxuria: Baserriko antibiotikoa eta hotzaren zaindaria

Baratxuria gure sukaldeko arima eta baratzezaintzaren oinarrizko zutabea dugu. Asia urruneko landarea bada ere, aspaldi-aspalditik dago gure lurretara egokitua: Gipuzkoako kostaldeko hezetasunetik hasi eta Arabar Errioxako lehortasun eguzkitsuraino. Landare rústikoa da eta lur arin eta ondo drainatuak maite ditu; ororen gainetik, ondo ondu gabeko simaur freskoa gorrotatzen du, horrek burua usteldu egiten baitu. Euskal Herrian, baratxuriarekin asmatzeko gakoa une egokian landatzea da, sustraiak ondo itsatsi daitezen neguko euri-jasa handiak iritsi baino lehen.

Baratxuria gure kulturan

Gure mitologian, baratxuria babes-ezkutu nagusia da. Azkuek eta Barandiaranek jaso zutenez, sorginak uxatzeko eta begizkoaren kontra egiteko indar berezia du. Ohitura zen baratxuri-sortak baserriko ate ostean zintzilikatzea edo baratxuri-hortz bat poltsikoan eramatea basoetan edo toki "itzaletan" sartzerakoan, espiritu gaiztoak ibiltariari itsatsi ez zitezen. Indarraren eta garbitasunaren ikur da, gorputza zein etxea garbitzen dituena.

Propietateak

Antibiotiko naturalik indartsuena dela esan ohi da. Alizina du, odol-zirkulazioa hobetzen duena eta bihotza babesten duena. Euskal neguko katarroetarako espektoratzaile paregabea da. Onura guztiak profitatzeko, gordinik edo zanpatuta jatea da onena. Sukaldean erabiliz gero, txikitu eta 10 minutu pausatzen uztea komeni da sua ikusi aurretik, konposatu medizinalak aktibatu daitezen.

Baratxuria sukaldean

Baratxuri-sopa berotzailea 

Buztinezko lapiko batean oliba-olioarekin, gorritu 4 edo 5 baratxuri-hortz laminatan moztuta. Gehitu bezperako ogi-xerrak eta utzi olioa ondo xurgatzen. Hautseztatu piperrauts koilarakadatxo bat (erre gabe!) eta gehitu ura edo barazki-bila. Irakun 15 minutuz su motelean. Amaieran, kaskatu arrautza bat gainean eta utzi mamitzen gelditutako beroarekin. Ezin hobea "sirimiri" egunetarako.

Gogoratzeko lana

"Hortza" landatzea. Alea erne-muina edo punta gorantz duela sartu behar da lurrean, 3-5 cm-ko sakoneran.

Garaian garaiko lanak

• Urria: Lurra prestatu, baratzearen txokorik eguzkitsuena bilatuz.
• Azaroa: Ereiteko hilabete nagusia isuri atlantikoan (San Martin bueltan).
• Abendua: Barnealdeko lurretan ereiteko azken aukera, izotz gogorrak iritsi aurretik.
• Urtarrila/Otsaila: Belar txarrak kendu. Negua oso euritsua bada, ziurtatu urak ez duela putzurik egiten.
• Martxoa/Apirila: Landarea indarrean hazten hasten da. Ez eman nitrogenorik orain, burua galduko litzateke eta.
• Maiatza: "Garrotea" edo lore-zurtoina kentzeko garaia, indar guztia burura joan dadin (horrek bereizten du baratxuri lehorra freskotik).
• Ekaina: Ureztatzeari utzi erabat, baratxuria lurrean lehortu dadin.
• Uztaila: Uzta (San Juan inguruan). Lurretik atera eta lehortzen utzi itzalean, toki aireberritu batean.