Basarana

Mendi urdineko altxorra, udazkeneko arima eta patxaranaren bihotza

Elorri beltza (edo arantzabeltza) zuhaixka hostoerorkorra da, oso zarratua eta arantza zorrotzez betea. Baratze-inguruetako "hesi biziak" sortzeko espezie garrantzitsueneetakoa da, haren arantza-sarea defentsa natural zeharkaezina baita. Landare biziki landatarra edo rústikoa da, Nafarroako Pirinioetako haize gogorrenei zein Arabar Errioxako beroari eusten diona. Martxoan loratzen da, mendia lore zurizko "elurrez" estaliz hostoak atera baino lehen. Fruitua, basarana, drupa txiki bat da, urdin ilun-morea; haren gaineko pruina izeneko geruza zurixkak itxura tertziopelatua ematen dio.

Basarana gure kulturan 

Euskal mitologian eta etnografian, elorri beltza elorri zuriaren anaia zakarra dela esan ohi da. Jabetzaren muga-zaindaritzat hartzen zen. Etnografikoki, basaran-bilketa belaunaldiak batzen dituen erritua da. Herri-jakituriak dio ez dela fruitua bildu behar lehen izotza (izotz beltza) erori arte; izan ere, hotzak fruituaren zuntzak apurtu, haren garratza gutxitu eta azukreak kontzentratzen baititu, beratze-prozesu on bat ziurtatzeko.

Propietateak 

Tanino asko dituenez, propietate estutzaile edo idorgarri indartsuak ditu. Gure herri-medikuntzan, basaranak beherakoaren eta digestio-arazoen aurka erabili izan da beti. Loreek, aldiz, kontrako eragina dute: pixka bat beheragarriak eta diuretikoak dira. Fruitua C bitaminan eta odol-hodiak sendotzen dituzten antioxidatzaileetan aberatsa da.

Basarana sukaldean 

Etxeko Patxarana (Betiko modura egina) 

Beirazko ontzi batean, jarri 250-300 g basaran heldu (izotzak jotakoak) anis-pattar litro bakoitzeko. Gehitu 8 edo 10 kafe-ale eta kanela-adar bat. Utzi mazeratzen toki fresko eta ilunean 3 eta 6 hilabete bitartean, eta mugitu botila poliki astean behin. Emaitza euskal abegitasunaren likorea da: digestiboa, gozoa eta mendiaren arima duena.

Gogoratzeko lana 

Bilketa patxadatsua. Ez harrotu. Basarana barrutik berde dagoela biltzen baduzu, patxarana mina edo garratza aterako da. Itxaron hatzekin sakatu eta pixka bat xamur dagoela sumatu arte.

Garaian garaiko lanak

• Martxoa: Loraldi zuria. Loreak biltzeko garaia infusioetarako.
• Apirila/Maiatza: Hostoak atera eta arantzadun kimu berriak hazten hasten dira.
• Ekaina/Uztaila: Basaranak berde eta txiki daude.
• Iraila: Urdintzen hasten dira.
• Urria/Azaroa: Uzta-sasoi nagusia, gauetako lehen izozteen ondoren.