Errefautxoa

Lurraren txispa gorria, baratzaren lasterkari bizia eta mokadu bakoitzeko sasia

Errefautxoa landare ezin hobea da pazientzia gutxikoentzat eta baratzegintzan hasten ari direnentzat. Ziklo oso laburreko landarea da: erein eta 25-30 egunera jateko moduan egon daiteke. Lur harroak, freskoak eta, ororen gainetik, hezetasun iraunkorra dutenak maite ditu. Euskal Herrian urte osoan zehar ematen da (izotz beltz oso gogorretan izan ezik). Errefautxoa gozoa eta karraskatsua izateko sekretua azkar eta egarri gabe haztea da; lurra lehortzen bada edo bero handiegia egiten badu, errefautxoa "egurtu" egiten da eta deabruak bezala pikatzen du.

Errefautxoa gure kulturan

Etnografikoki, errefautxoa baserrietan beste laborantza motelagoen errenkadak markatzeko erabiltzen zen, azenarioena adibidez; errefautxoa berehala ernatzen denez, baratzainak bazekien nondik zihoan ilara eta beldurrik gabe jorratu zezakeen. Barandiaranek jasotakoaren arabera, umeak izaten ziren hauen kargudun, hazkunde azkarrak bizitzaren miraria berehala erakusten baitzien. Haren kolore gorri biziak baratzeko kantoiak gaueko eragin txarretatik babesten zituela uste zen.

Propietateak

Digestiorako eta arazteko bitxi bat da. Glukosinolatoak ditu, gibelari eta behazun-maskuriari hobeto lan egiten laguntzen dietenak. C bitaminan eta iodoan oso aberatsa da. Gure herri-medikuntzan, errefautxoa beti erabili izan da "bular-aldea garbitzeko" muki-kasuetan eta neguko otordu koipetsuen ondorengo digestio astunak arintzeko. Horrez gain, likido-metaketari aurre egiten dion efektu diuretikoa du.

Errefautxoa sukaldean

Errefauak gatzarekin eta baserriko gurinarekin

Garbitu errefautxoak eta moztu xerra oso finetan, edo utzi osorik txikiak badira. Pirinio aldean hartutako sekretua: igurtzi baserriko gurinarekin eta gehitu Añanako gatz lodia. Jan itzazu baserriko ogi-xerra baten gainean. Dagoen aperitiborik xume, fresko eta minena da.

Gogoratzeko lana

Ereite mailakatuak. Ez erein dena batera. Bota hazia hamabost egunean behin; horrela, errefautxo freskoak izango dituzu hilabeteetan zehar eta ez denak kolpe bakarrean astebetean.

Garaian garaiko lanak

• Urte osoan: Ia beti erein daiteke (Arabako izotz beltz gogorreko asteak saihestuz).
• Martxoa/Apirila: Udaberriko ereite-aldi nagusiaren hasiera.
• Maiatza/Ekaina: Ureztaketa asko zaindu, lehen beroekin pika ez daitezen.
• Iraila/Urria: Udazkeneko eguzki leunaren peko bigarren ereite-aldi urrezkoa.

Oharra: Toki hotzetan uda amaieran hasi behar da ereiten; negu gorrian gelditu egin behar da —edo plastiko azpian erein—, udaberrian berrekin eta ia uda sartu orduko luzatu. Uzta erein eta bi-hiru hilabetera jaso daiteke.