Hagatako lekalea

Zeruaren bila igotzen den bitxia, baserriko hesietan hazitako udako altxorrik samurrena

Leka altua (edo igokaria) hazkunde kementsuko landare trepatzailea da, bi metroko garaiera erraz gaindi dezakeena. Gipuzkoako eta Bizkaiko haranetako udako laborantza nagusia dugu; izan ere, inguruko hezetasun-mailak leka azkar haztea ahalbidetzen du, haritsu edo "zuta" (gogorra) bihurtu gabe. Maiatzeko eguzkiarekin azkar berotzen diren lur arinak maite ditu, betiere ipar-haizearen erasotik babestutako lekuetan, haizeak erraz kaltetu baititzake haren gida edo kimu xamurrak. Euskal Herrian, "Garrafal" edo "Buenos Aires" bezalako aldaerak oso aintzat hartuak dira, emankortasun handikoak direlako. Hura lantzeko gakoa euskarri onak (hagak) jartzea eta uzta etengabe biltzea da, landareak lore berriak emateari utzi ez diezaion.

Leka altua gure kulturan

Euskal Herriko mitologian eta etnografian, lekak Ameriketatik iritsi ondoren berehala txertatu ziren baserriko bizi-zikloan. Esaten zenez, lekaren gida edo "ziridunek", makilan gora egiten duten bitartean, astroen mugimendua imitatzen duten kiribilak marrazten dituzte; horregatik, "eguraldi ona zekarten" landaretzat hartzen ziren. Barandiaranek jaso zuenez, mendi-harar batzuetan baratzeko kantoietan landatzen ziren, begizkoaren kontrako hesi gisa jokatzen baitzuten: haien lore zuri edo arrosek bekaiztien begirada bereganatzen zuten, uztaren gainerakoa babestuz. Gainera, uda amaieran leka-azalak lehortzean ateratzen duten hotsa, inguruko erreka-zuloetan ezkutatutako Lamiak botatako xuxurlarekin lotu izan dute herri-ipuinek.

Propietateak

Kaloria gutxiko barazkia da, baina zuntzean eta A, C eta K bitaminetan oso aberatsa. Potasio eta magnesio kopuru handia du, gure giharren funtzionamendu onerako ezinbestekoak direnak. Uretan eta potasioan aberatsa denez, elikagai diuretiko bikaina da, udan organismoa garbitzeko aproposa. Gure herrietan beti gomendatu izan zaie odolean azukrea duten pertsonei (diabetesa), gluzidoen metabolismoa erregulatzeko duen gaitasunagatik.

Leka altua sukaldean

Lekak patatekin eta olio-errearekin 

Garbitu 500 g leka, puntak kenduz eta zatituz. Jarri egosten tamaina ertaineko hiru patatarekin —hauek kraskatu edo kaskatu egin behar dira almidoia aska dezaten— gatz-uretan, 15-20 minutuz. Baserriko sekretua: behin drainatuta, prestatu olio-errea oliba-olio birjina estra ugarirekin, hiru baratxuri-hortz laminatan eta sagar-ozpin ttantta batekin amaieran. Isuri olio-erre irakiten hori leken gainera eta zerbitzatu epel.

Gogoratzeko lana

Arbatzea edo hagak jartzea. Landareak bere lehen kiribil edo ziridunak ateratzen dituenerako, kanaberak edo makilak jarri behar zaizkio (tipi-forman edo errenkada gurutzatuetan), landarea heltzeko tokiaren bila hasi aurretik.

Garaian garaiko lanak

• Apirila: Lurra prestatu eta hagak (arbatza) jarri.
• Maiatza: Ereite zuzena (2-3 hazitxo haga bakoitzeko), lurra epeldutakoan.
• Ekaina: Lehen adarrak makiletara bideratu edo lagundu galtzen badira. Lehen jorraldiak.
• Uztaila: Uztaren hasiera. Bildu 2 edo 3 egunean behin loraldi berria sustatzeko.
• Abuztua: Ekoizpen handieneko hilabetea. Ureztatu uda oso lehorra bada.
• Iraila: Uztaren amaiera. Kostaldean hilaren amaierara arte luza daiteke.
• Urria: Landare lehorrak kendu eta konpostera bota (nitrogeno asko ematen diote lurrari).