Izpilikua

Adimena baretzen eta arropari usain gozoa ematen dion baratzeko urrina

Izpilikua (edo Labanda) lamiazeoen familiako zuhaixka bizikorra da, haren lore urdin eta purpurezko galburuengatik ezaguna. Izpilikuak lur harroak, karetsuak eta oso ondo drainatuak maite ditu. Euskal Herrian, bereziki isuri atlantikoan, erronkarik handiena sustraietan gehiegizko hezetasuna izatea da; horregatik, hil ala bizikoa da urik pilatzen ez den lekuetan edo penditzetan (aldapetan) landatzea. Eguzki-begia maite duen landarea da, horrek olio esentzialen kontzentrazioa mesedetzen baitu. Hotzari eta izotz beltzari (helada negra) ezin hobeto egiten dio aurre, eta horrek egoki egiten du bai kostalderako bai Arabako mendialdeko toki garaietarako.

Izpilikua gure kulturan

Euskal mitologian eta etnografian, izpilikua "garbitasunaren" landarea da (izena latinera dator, lavare, garbitu). Tradizioz, baserrietako airea garbitzeko eta egurrezko kutxa handietako arropa zuria babesteko erabiltzen zen. Sinesmenen arabera, haren urrinak etxeko genioak baretzeko eta familiaren bakea erakartzeko ahalmena zuen. Etnografikoki, Donibane-belarren sortako kidea da, milazuloarekin eta berbenarekin batera. Esaten zenez, izpilikua burukoaren azpian jartzeak amesgaiztoen aurka babesten zuen eta amets argiak izaten laguntzen zuen.

Propietateak

Nerbio-sistemaren errelajante natural onenetakoa da. Haren urrinak lo-ezinari, estresari eta antsietateari aurre egiten laguntzen dio. Propietate antiseptikoak, hanturaren aurkakoak eta orbaintzaileak ditu (olio gisa erabilita). Gure herri-medikuntzan, buruko mina baretzeko (tenplak loreekin igurtziz) eta sitsen (polillas) zein moskitoen uxatzaile natural gisa erabili izan da.

Kutxarako usain-poltsatxoak

Bildu izpilikua loraldi betean dagoenean, baina zimeltzen hasi aurretik. Utzi lehortzen buruz behera toki ilun eta aireberritu batean. Behin lehor denean, aleztatu loreak eta bete lihozko edo kotoizko poltsatxoak. Jarri arropa artean armairuetan. Usain garbi eta ederra emateaz gain, sitsak modu naturalean urrunduko ditu, antzinako baserrietan egiten zen bezala.

Gogoratzeko lana

Inausketa berritzailea. Loraldi-garaia amaitutakoan (uda amaieran), moztu galburuak eta zati berdeko pare bat zentimetro. Horrek landarea egurtzea edo zurezko bihurtzea saihestuko du eta erdialdetik zabaltzea ekidingo du, landarea trinko eta kementsu mantenduz.

Garaian garaiko lanak

• Martxoa/Apirila: Landatzeko garai egokiena.
• Maiatza: Hazkunde handia. Garbi mantendu landarearen oinarria (jorratu).
• Ekaina/Uztaila: Loraldi betea. Lehortzeko biltzeko garaia.
• Agostua/Iraila: Loraldi osteko garbiketa-inausketa.
• Azaroatik Otsailera: Neguko lozorroa. Ez ureztatu, negua biziki lehorra ez bada behintzat.