Kamamila

Sabelerako eguzkia, bakea dakarren urrin leuna eta baratzeko baltsamoa

Kamamila zurtoin xamur eta hosto luma-itxurakoak dituen urteko landarea da. Gure klimara oso ondo egokitzen den espeziea da; lur arinak, lur harroak (ondo drainatuak) eta eguzki-begi hoberena maite ditu. Iparraldeko hezetasuna ondo onartzen duen arren, hil ala bizikoa da lurra ez putzutzea, haren sustrai finak ez daitezen ito. Ez du nitrogeno (indar) gehiegiko lurrik behar; izan ere, lur aberatsegietan hostoa asko hazten da, baina loreen kalitatea eta kopurua gutxitu egiten da, eta horixe da landarearen indar medizinalaren iturria. "Baratzeko doktorea" esaten zaio, inguruko landareen osasuna hobetzen duelako eta gaixotasunei aurre egiten laguntzen dielako.

Kamamila gure kulturan 

Euskal mitologian eta etnografian, baretasunaren eta etxeko osasunaren ikurra da kamamila. Udako solstizioko belar bedeinkatuen artean (Donibane-belarrak) ez da inoiz falta. Baserrietan, ohikoa zen kamamila sorta sukaldean zintzilik lehortzen ikustea edo ganbarako egurrezko kaxetan gordeta edukitzea. Esaten zenez, haren urrinak "etxeko jenio txarrak" baretzeko eta adimena argitzeko dohainak zituen. Etnografikoki, umeek tripako mina zutenean edo lo hartu ezin zutenean hartzen zuten lehen botika zen, amonaren eta biloben arteko samurtasun-zubia eraikiz. Sinesmenen arabera, kamamila-loreek urteko egunik luzeeneko argia gordetzen zuten, neguko gau ilunak argitu eta gozatzeko.

Propietateak 

Liseriketa edo digestio-arazoetarako landare erregina dugu. Digestio-aparatuko uzkurdurak baretzen ditu, haizeak (gasak) kanporatzen laguntzen du eta urdaileko mukosen hantura gutxitzen du. Propietate lasaitzaile leunak ditu, lo-ezin arinari eta antsietateari aurre egiteko ezin hobea. Gure herri-medikuntzan, kamamila-ura (iragazia) begi nekatuak edo kutsatuak garbitzeko (konjuntibitisa) eta azaleko hanturak baretzeko erabiltzen da.

Kamamila sukaldean (eta botikan) 

Kamamila-ura begietarako 

Jarri irakiten ur kikara bat eta gehitu kamamila-lore lehor koilarakadatxo bat. Utzi 10 minutuz pausatzen eta iragazi paper finekin edo oihal garbi batekin, polen-ale bakar bat ere pasa ez dadin. Epeldutakoan, busti gaza esteril bat eta jarri betazalen gainean. Baserriko erremedio tradizionala da "begirada garbitzeko", landan haize edo hautsa dabilen egun luzeen ondoren.

Gogoratzeko lana 

Bilketa hautatua. Bildu lore-buruak (loreak soilik) erabat irekita daudenean, ahal dela goizean, behin ihintza lehortu denean. Erabili hatzak orrazi bat balira bezala; landareak asteetan zehar loratzen jarraituko du, errotik erauzi ezean.

Garaian garaiko lanak

• Otsaila/Martxoa: Erein hazitegi babestuan klima oso hotza bada.
• Apirila/Maiatza: Aldaketa baratzera edo ereite zuzena. Lehen kimu berriak ikusteko garaia.
• Ekaina: Loraldi nagusiaren hasiera. Bilketarako garai onena, bereziki San Juan inguruan.
• Uztaila/Abuztua: Bilketarekin jarraitu. Utzi lore batzuk landarean hazia aska dezaten eta datorren urtean beren kabuz irten daitezen.
• Iraila: Zikloaren amaiera. Kendu landare lehorrak eta garbitu ingurua.