Kukulua

Baratzeko bitxia, tamaina txikian bihotz mardula eta krunskantea gordetzen duena

Kukulua (edo Tuterako kukulua) tamaina txikiko uraza mardula da, bere erresistentziagatik eta dasta erdi-mikatz erdi-gozoagatik ezaguna. Nafarroako Erriberan eta Arabako haranetan ezin hobeto moldatzen bada ere, isuri atlantikoan (Gipuzkoa eta Bizkaia) drainatze lanak zorrotz zaindu behar dira. Kukulu edo bihotz estua denez, gure klimako gehiegizko hezetasunak barruko usteldura eragin dezake lurra nahikoa harroa eta arina ez bada. Nitrogenoan (indarrean) aberatsak diren lurrak eta eguzki-begia maite ditu, baina betiere "oina fresko" duela, hostoek guk hainbeste maite dugun testura gurintsu hori izan dezaten.

Kukulua gure kulturan

Euskal mitologian eta etnografian, hazkunde azkarreko eta izerdi zuriko hosto-landareak —uraza, adibidez— ilargiaren zikloei eta atsedenari lotuta egon dira. Barandiaranek jaso zuenez, uraza "lo-landaretzat" hartzen zen, Amalurraren eguzkipean egindako lanegunaren ostean espiritua lasaitzeko gai zena. Etnografikoki, Tuterako kukulua baratzeko "bitxigintzatzat" hartzen da; esku adituak behar dituen produktua, bere tinkotasun puntu zehatzean biltzeko. Esaten zenez, kukulurik onenak "begiratze hutsarekin karrask egiten zutenak" ziren, eta auzokoei oparitzea estimu handiko seinalea zen, lurrak emandako zati xamur eta babestuena eskaintzen baitzen.

Propietateak

Ura, zuntza eta azido foliko iturri paregabea da. Laktuzina du, sistema nerbioaren gaineko efektu lasaigarri eta sedatzaile leuna duena. A, C eta K bitaminatan aberatsa da. Gure herri-medikuntzan, insomnioa edo digestio astunak dituztenentzat afari arin gisa gomendatu izan da beti, organismoa modu naturalean freskatzen laguntzen baitu.

Kukulua sukaldean

Kukuluak Kantauriko antxoekin 

Garbitu kukuluak kanpoko hostoak kenduz eta moztu erditik edo lau puskatan luzetara. Jarri ontzi batean eta ipini gainean kalitatezko Kantauriko antxoa bat oliotan. Ondu baratxuri-erreje hotz batekin (baratxuri xehatuarekin), Arabako Errioxako oliba-olio zorrotada on batekin eta sagar-ozpin ttantta batekin. Baratzea eta itsasoa uztartzen dituen mokadu xumea.

Gogoratzeko lana

Tanta-kako ureztaketa. Saihestu kukuluen erdialdea bustitzea; ureztatu beti lur-lurretik ura hosto artean harrapatuta gera ez dadin eta bihotza usteltzea ekiditeko.

Garaian garaiko lanak

• Otsaila/Martxoa: Erein hazitegi babestuan (beroa behar du hasteko).
• Apirila/Maiatza: Baratzera aldatzeko garaia.
• Ekaina: Zaindu bareak eta barraskiloak xirimiri edo orbiri etengabea badago.
• Uztaila/Abuztua: Ureztaketa maiztu ilunabarrean. Toki oso beroetan, jarri itzal apur bat.
• Iraila: Bigarren aldaketa-garaia udazkeneko uztarako.
• Urria/Azaroa: Udazkeneko kukuluen uzta nagusia; freskotasunari esker gozoagoak izan ohi dira.
• Abendua: Kostaldean biltzen jarraitu daiteke izotz beltz gogorrik ez bada.