Leka malkorra

Lurretik hurbil, haizearen beldurrik gabe hazten den udako oparia

Leka baxua (edo leka motza) irtenbiderik onena da gure kostaldeko haize-begian dauden baratzeentzat, baita uzta goiztiarragoa lortu nahi dutenentzat ere. Leka altuak ez bezala, aldaera hauek ez dituzte 40-50 zentimetroak gainditzen; horri esker, ipar-haizearen erasoei hobeto eusten diote, makilarik edo euskarririk behar izan gabe. Nekazaritza-saioek erakutsi dutenez, aldaera hauen zikloa laburragoa da, eta horrek ereiteak mailakatzea ahalbidetzen du, ekoizpen guztia batera iritsi ez dadin. Lur arinak eta ondo drainatuak maite dituzte; izan ere, lurretik hain gertu egonda, gure klimako gehiegizko hezetasunak onddoak agertzea erraztu dezake lurra urasetzen bada.

Leka baxua gure kulturan

Euskal mitologian, lurrari itsatsita hazten diren landareak —leka baxua, esaterako— Marik bedeinkatutzat hartzen ziren, fruituak Amalurraren altzoarekin kontaktu zuzenean daudelako. Barandiaranek jaso zuenez, haran batzuetan sinesmen hau zegoen: landaretxo hauek Maideek (eraikitzaile trebeak diren genioek) babesten zituzten, eta hosto artean ezkutatzen ziren egunez. Etnografikoki, leka baxua "pobrearen laguna" edo nekazari gaztearen kidea zen, leka altuak baino azpiegitura gutxiago behar baitzuen. Esaten zenez, haren lekak, sustraietatik hain gertu jaiotzean, lurraren "indar mineral" guztia biltzen zuten, eta baserriko haurrik txikienak sendotzeko oso estimatuak ziren.

Propietateak

Zuntzean, C bitaminan eta azido folikoan iturri mardula dira. Hazkunde azkarreko aldaerak direnez, oso xamurrak izan ohi dira eta erraz digeritzen dira. Propietate diuretikoak dituzte eta azido urikoa kanporatzen laguntzen dute. Gure tradizioan, udako hilabeteetarako elikagai "garbitzaile" gisa erabili izan dira, bazkari astunen ondoren digestio-sistema freskatzen laguntzen baitute.

Leka baxua sukaldean

Lekatxoak hirugiharrarekin 

Garbitu 500 g leka motz eta egosi bi patatarekin (dadoetan moztuta) 12-15 minutuz, hortzera ondo egon daitezen (murtxikatzeko moduan). Bitartean, zartagin batean oliba-olio ttantta batekin, gorritu hirugihar-tako batzuk edo urdaiazpikoa karraskatsu egon arte. Drainatu ondo lekak eta salteatu minutu batez haragi-errejarekin eta baratxuri-hortz txikitu batekin. Xumea eta gure lurrekoa!

Gogoratzeko lana

Zuloka edo kolpeka ereitea. 3 edo 4 hazi jarri behar dira zulo bakoitzean, zulotik zulora 30-40 cm-ko tartea utziz. Ez dute makilarik behar, baina bai lur pixka bat oinarrian hazten direnean (lurreztatu), landarea sendoago egon dadin.

Garaian garaiko lanak

• Apirila: Lurra prestatu, luar edo konpost apur bat emanez, baina gehiegi pasatu gabe.
• Maiatza: Lehen ereite zuzena lurra epeldutakoan (barnealdean San Prudentzio buelta data ona da).
• Ekaina: Bigarren ereitea uzta mailakatzeko. Jorratu belarrak.
• Uztaila: Lehen ereiteen uzta. Zaindu zorria.
• Abuztua: Uzta garaia betean. Giroa oso hezea bada, aireztatu landareak hostoren bat kenduz.
• Iraila: Azken uztak, gaueko tenperaturak jaitsi aurretik.