Menda

Iturburuko ura bezain garbia, baratzeari bizia eman eta sabela baretzen duena

Menda landare bizikorra da, eta paradisuan bezala sentitzen da gure isuri atlantikoan. Lur aberatsak, lur harroak eta, ororen gainetik, hezetasun iraunkorra maite ditu. Euskal Herrian, iturrien ondoan, erreka-zuloetan edo baratzearen txokorik freskoenetan hazten da, beste landare batzuek sufritzen duten tokietan. Haren ezaugarririk nagusiena lurpeko herrestadarren bidez zabaltzeko duen gaitasuna da; hain da kementsua, ezen, kontrolatu ezean, baratze osoa hartuko baitu. Hori dela eta, baserri askotan loreontzi handietan edo harriz zein harresiz mugatutako bazterretan landatzeko hautua egiten da.

Menda gure kulturan 

Euskal mitologian eta etnografian, mendak garbitasuna eta abegitasuna (hospitalitatea) irudikatzen ditu. Baserri batera sartzean mendaren urrina sentitzea etxe garbi eta zainduaren seinale zen. Sinesmen zaharren arabera, atarian menda edukitzeak "animoak hozten" eta familiako haserreak saihesten laguntzen zuen, izaerarako baltsamo gisa jokatuz. Etnografikoki, artzainen sukaldeko osagai sekretua izan da, ardi edo arkume haragiaren dasta leuntzeko. Esaten zenez, Lamiakek erreka-bazterretan hazten den basa-menda erabiltzen zuten beren ile-adatsak lurrintzeko, urrezko orraziekin orraztu ondoren.

Propietateak 

Liseriketa edo digestio-arazoetarako landare erregina dugu. Haren olio esentzialek (mentola) giharren espasmoak baretzen, haizeak kanporatzen (karminatiboa) eta goragaleak arintzen laguntzen dute. Propietate espektoratzaileak ditu, katarroetarako ezin hobeak. Gure herri-medikuntzan, hatsa freskatzeko eta buruko minak baretzeko erabili izan da beti, kopetan menda-infusioarekin bustitako oihal hotzak jarriz.

Menda sukaldean 

Menda-ura eta Limoia (Baserriko edari freskagarria) 

Ur freskodun pitxer batean, gehitu menda-hosto sorta eder bat (eskuekin pixka bat zanpatu olioa aska dezaten) eta limoi-xerra batzuk. Utzi ordubetez pausatzen. Baratzean uztaileko eguzkipean lan gogorra egin ondoren, hartu daitekeen edaririk freskagarriena eta osasungarriena da. Hosto batzuk zopari edo ilarrei ere gehitu diezazkiekezu, "Altsasu" edo "Levante" aldeko ukitu berezi hori emateko.

Gogoratzeko lana 

Hedapena kontrolatzea. Mendak dena har ez dezan nahi baduzu, landatu lurperatutako ontzi edo loreontzi baten barruan. Horrek sustraien hazkundea mugatuko du eta bere tokian mantenduko du landarea.

Garaian garaiko lanak

• Martxoa/Apirila: Aldaxkak landatzeko edo mataza banatzeko garai egokiena.
• Maiatza/Ekaina: Hazkunde izugarria. Kimatu puntak landarea adarkatu dadin sustatzeko.
• Uztaila/Abuztua: Loraldi garaia. Loreak moztu hosto xamurrak ematen jarrai dezan nahi baduzu.
• Iraila/Urria: Indarra galdu aurretik lehortzeko bilketa.
• Azaroatik Otsailera: Landarea lozorroan sartzen da toki hotzetan, baina sustraiek ondo eusten diote lurpean udaberrira arte.