Patata

Mahaiko lagun ezinbestekoa eta neguko gosearen aurreko babes-ezkutua

Patata (edo Lur-sagarra) gure barnealdeko lurretako laborantza nagusia da, batez ere Arabako Lautadan, nahiz eta Euskal Herriko txoko guztietan arrakastaz hazten den. Patatak lur harroak, sakonak eta aireztatuak behar ditu, tuberkuluak oztoporik gabe mardul daitezen. Potasioan eta materia organikoan (indarrean) oso landare gosetia da. Gure kliman, erronkarik handiena gorrina (mildiua) kontrolatzea da, inguruko hezetasun iraunkorra dela eta; horregatik, aldaera gogorrak aukeratzea eta landareen artean aireztapen ona bermatzea funtsezkoa da baratzean asmatzeko.

Patata gure kulturan

Euskal mitologian eta etnografian, patata —edo lur-sagarra— izan zen Ameriketatik iritsi ondoren goseteekin amaitu zuen salbatzaile handia. Pixkanaka, arbiaren lekua hartu zuen baserriko eltzekarietan. Lurpean ezkutatuta hazten denez, Amalurraren barren-barrenetik datorren oparitzat hartzen zen, ama lurrak berak haizeetatik eta izotzetatik babestua. Etnografikoki, patata ereitea eta biltzea auzo-laneko ekitaldiak ziren Arabako herrietan; udazkeneko erritmoa lur lehorraren kontra jotzen duen aitzurraren hotsak markatzen du, "urre marroiaren" bila.

Propietateak

Energia iturri paregabea da karbohidrato konplexuen bidez. C bitamina kopuru harrigarria eskaintzen du (batez ere azal eta guzti lurrunetan egosten bada), baita potasioa eta B6 bitamina ere. Gure herri-medikuntzan, patata gordina birrinduta erabili izan da beti erredurak lasaitzeko eta begi nekatuen hantura jaisteko. Oso janari asegarria da eta, modu xumean prestatuta, lan fisiko gogorrak egiten dituztenen elikadura orekatuaren oinarria da.

Patata sukaldean

Araba aldeko patata errioxarrak 

Zuritu eta kaskatu (labanarekin hasi eta tira eginez puskatu, almidoia aska dezan) kilo bat Arabako patata. Lapiko batean olioarekin, errehogatu tipula bat eta pare bat baratxuri-ale txikituta. Gehitu herriko txorizoa zatituta eta piperrauts ttantta bat. Gehitu patatak eta estali urarekin. Egosi su motelean patata xamur egon arte eta salda modu naturalean loditu den arte. Arima berotzen duen klasiko bat!.

Gogoratzeko lana

Lurreztatzea (edo lur-metatzea). Landarea hazten doan heinean, metatu lurra zurtoinaren oinarrian. Horrela, tuberkuluek ez dute argirik ikusiko (bestela berdetu eta toxiko bihurtzen baitira) eta maila altuagoetan patata gehiago sortzea erraztuko duzu.

Garaian garaiko lanak

• Martxoa/Apirila: Ereite-aldi nagusia (lurra epeltzen hasten denean).
• Maiatza: Lehen lurreztatzeak eta patata-zomorroaren (kakalardoaren) zaintza.
• Ekaina/Uztaila: Ureztaketa zaindu (urik putzutu gabe) eta gorrinaren balizko erasoak zelatatu euri asko bada.
• Abuztua: Landarea horitzen eta ihartzen hasten da (heldutasun zeinuak).
• Iraila/Urria: Uzta nagusia. Utzi lehortzen itzalean ganbaran edo deskantsu-lekuan gorde aurretik.
• Azaroa: Hurrengo urterako hazitarako pataten hautaketa.