Perrexila

Sukaldeko erregea, bazter guztietan lorea eta etxearen osasunaren babeslea

Perrexila bi urteko landarea da, biziki landatarra eta iparraldeko hezetasunera ezin hobeto egokitzen dena. Fraisoro bezalako estazioen irizpide teknikoei jarraiki, perrexilak lur harroak, freskoak eta materia organikoan (indarrean) aberatsak direnak maite ditu. Hura lantzeko "bekatu" bakarra ernatzeko eskatzen duen pazientzia da: mainatia da benetan, eta hilabete inguru behar du burua azaltzeko; horregatik esan ohi da "zazpi aldiz infernura joan eta itzuli egiten dela ernatu aurretik". Euskal Herrian, hosto leuneko perrexila dugu gogokoen haren urrin indartsuagatik, nahiz eta kizkurra ere asko erabili apaingarri gisa. Arabar Errioxako uda beroetan erdi-itzala eskertzen du, baina itsasaldean eguzki-begia du nahiago.

Perrexila gure kulturan 

Euskal mitologian eta etnografian, perrexila ongarri bat baino askoz gehiago da: zorte onaren eta babesaren amuletoa da. Barandiaranek jaso zuenez, ohitura handia dago baserriko atarian edo sukaldeko mahaian perrexil freskodun baso bat jartzeko, "energia txarrak" xurgatzeko eta oparotasuna erakartzeko. Basoko perrexila berehala ihartzen bada, begizkoaren kontrako babes-ezkutu lana egin duelako dela uste da. Etnografikoki, azokan erosketak egitean perrexil sorta bat oparitzea auzo-tasunaren eta konfiantzaren ikur izan da beti. Landare eskuzabala da, loreontzi batean edo baratzeko bazterrean apal hazten dena, sua pizten denerako beti prest egon dadin.

Propietateak 

C bitamina (limoiak baino gehiago!) eta burdin iturri paregabea da. Diuretiko indartsua denez, giltzurrunak garbitzen eta likido-metaketari aurre egiten laguntzen du. Gainera, perrexil freskoa murtxikatzea da hatsa freskatzeko erremediorik onena. Gure herri-medikuntzan, infusioan erabili izan da zikloak erregulatzeko eta sistema immunologikoa sendotzeko negu luzeen ostean.

Perrexila sukaldean 

Salsa Berde Peto-Petoa 

Txikitu fin-fin perrexil fresko kopuru eder bat (hostoak soilik). Buztinezko lapiko batean, potxatu baratxuri xehatua oliba-olio birjina estrarekin, gorritu gabe. Gehitu irin-ximiko bat eta egosi minutu batez. Isuri arrain-salda edo ura eta eragin lapikoari saltsa lotu dadin. Gehitu perrexila amaieran, kolore berde biziari eta urrin freskoari eutsi diezaioten. Oinarri sakratua da kokotxentzat, legatzarentzat edo txirlentzat.

Gogoratzeko lana 

Kanpotik biltzea. Ez moztu landarea oinarritik. Joan kanpoko adar luzeenak hartzen; horrela, perrexilaren bihotzak hosto berriak ematen jarraituko du eta matak askoz gehiago iraunduko dizu.

Garaian garaiko lanak

• Otsaila/Martxoa: Lehen ereiteak (babespean izotza bada).
• Apirila/Maiatza: Ereite zuzenerako garai egokiena. Pazientzia ernatzearekin!
• Ekaina/Uztaila: Hezetasuna zaindu. Barnealdean, itzala bilatu.
• Abuztua/Iraila: Moztu lore-garak agertu ahala, landareak hostoak ematen jarrai dezan.
• Urria/Azaroa: Hotzari ondo eusten dio. Jarraitu kanpoko hostoak biltzen.
• Abendua/Urtarrila: Kostaldean berde dirau; barnealdean babes apur bat behar dezake.