Piper gorria

Eguzkiaren sugarra eta neguko despentsako bitxia

Piper gorria ez da berdearen aldean beste espezie bat, haren heldutasun osora iritsi den fruitua baizik. Gure isuri atlantikoan, piperra ondo gorritu dadin, toki eguzkitsu eta babestua behar du ezinbestez. Fraisoro bezalako estazioen irizpide teknikoen arabera, piper mardula edo morroa bero-zalea da (20 $^\circ \text{C}$-tik gorako tenperatura iraunkorra behar du) eta potasioan (indarrean) mardula den lurra behar du mami lodi eta gozo hori garatzeko. Hil ala bizikoa da ura putzutzea saihestea, Gipuzkoa eta Bizkaiko baratzeetan sustraiak itotzea baita arerio nagusia.

Piper gorria gure kulturan

Euskal mitologian, kolore gorria (gorria) lurraren barrenaren kolorea da, Mariren indarrarena eta su babeslearena. Etnografikoki, baserrietako aurrealdetan piper-sortak zintzilikatzea ez zen soilik lehortzeko teknika bat; begizkoaren kontrako babes-ezkutu gisa ikusten zen. Gorri bizi horrek begirada bekaiztiak "harrapatzen" zituen, etxekoak babestuz. Barandiaranek aipatzen zuenez, berdetik gorrirako pasabideak Amalurraren zikloaren arrakasta irudikatzen zuen: eguzkiaren indarra janari sendo eta iraunkor bihurtua hilabete hotzetarako.

Propietateak

C bitamina iturri paregabea da (gorria denean laranjak duenaren bikoitza du) eta likopeno asko du, antioxidatzaile indartsua. Kolagenoa sortzen laguntzen du eta hezurrak zein ikusmena sendotzen ditu. Gure herri-medikuntzan, piper gorria "urdaila epeltzeko" eta odol-zirkulazioa hobetzeko erabili izan da, udazkeneko katarroei aurre egiteko aliatu bikaina baita.

Piper gorria sukaldean

Piper Erreak baratzuri-olioarekin

Erre piperrak osorik labean 180 $^\circ \text{C}$-tan azala puztu edo "anpuluak" atera arte. Utzi "izerditzen" estalita, errazago zuritzeko. Moztu zerrendatan eskuekin. Zartagin batean, berotu Arabako Errioxako oliba-olio birjina estra baratxuri-laminatuekin gorritu arte. Isuri olioa piperren gainera eta gehitu Añanako gatza. Zeruko gloria plater batean.

Gogoratzeko lana

Formazio-kimaketa. Kendu landarearen "kurutzean" edo lehen banaketan ateratzen den lehenengo piperra (lehen-lehenengoa); horrela, matak indar handiagoa hartuko du gero etorriko diren fruitu handien pisuari eusteko.

Garaian garaiko lanak

• Otsaila/Martxoa: Erein hazitegi beroan (22 $^\circ \text{C}$ inguru).
• Maiatza: Aldaketa baratzera, toki eguzkitsuenean, behin lurra epeldutakoan.
• Ekaina: Azpiak egin (mulching) sustraien tenperaturari eusteko eta hezetasuna gordetzeko.
• Uztaila: Lehen loreak. Ura ez dadila falta, baina oinean soilik, landarea ez bustitzeko.
• Abuztua: Lehen piperrak berde egongo dira; pazientzia!.
• Iraila/Urria: Gorritzeko garaia. Bildu lehen izozteak iritsi aurretik.
• Azaroa: Piperrak erretzeko eta negurako poteetan gordetzeko sasoia.