Potxua

Udako azken opari eztia, gure mahaietara goizegi iristen den altxorra

Potxua (edo babarrun potxua) ez da berezko aldaera botaniko bat, heltze-egoera bat baizik: freskotan jaten den babarruna da, alea erabat lehertu eta leka karraskatsu edo hauskor bihurtu baino lehenxeago biltzen dena. Euskal Herrian, batez ere Nafarroako muga-inguruetan eta Arabako haranetan, prestigio handiko laborantza da, eta uda amaieran eguneroko zaintza zorrotza eskatzen du. Lurrak emankorra eta ez oso astuna izan behar du. Ikuspuntu teknikotik, potxuaren sekretua alearen hezetasun-puntu zehatzean dago; biltzeko eguna pasatuz gero, azala berehala gogortzen baita. Bertako estazioek "Nafarroako Zuria" bezalako aldaerak gomendatzen dituzte, azaletik ia somaezinak direlako eta ahoan urtzen den gurin-testura dutelako.

Potxuak gure kulturan

Etnografikoki, potxuak udari emandako "Agurra" irudikatzen du. Barandiaranek jasotako ahozko tradizioen arabera, fruitua "hil" (lehertu) baino lehen biltzea Amalurraren bizi-indarraz bere punturik gorenean gozatzeko modu bat zen. Esaten zenez, potxuak bildu zen egun berean jan behar ziren, landarearen espirituak alea utz ez zezan. Gure baserrietan, lehen potxuen iritsiera abuztuko eta iraileko jaiekin batera gertatu ohi zen, eta familia osoa batzen zuen platera zen, zereal-uztaren lan gogorrak hasi aurretik. "Baratzezainaren gutizia" zen: ganbaran gorde ezin zen mokadua, unean bertan ospatu beharrekoa.

Propietateak

Freskotan kontsumitzean, potxuek babarrun lehorrek baino ur-eduki handiagoa dute; horrek kaloria gutxiagokoak eta digestio errazagokoak egiten ditu. Landare-proteina, zuntza, burdina eta potasio iturri oparoa dira. B taldeko bitaminak eskaintzen dizkigute. Gure herri-medikuntzan, sistema "garbitzeko" aproposak zirela uste zen, lekale lehorren astuntasunik gabe, urtaro-aldaketarako beharrezko energia emanez.

Potxuak sukaldean

Potxuak Ibarrako piperrekin 

Kazola batean ur hotzarekin (estali gabe, juxtu-juxtu), jarri kilo bat potxu aleztatu, piper berde bat, tipula bat eta baratxuri-hortz bat (dena osorik). Gehitu oliba-olio birjina estra zorrotada eder bat. Egosi su oso motelean 40-50 minutuz, eta behar izanez gero, izutu itzazu ur hotz pixka batekin. Xamur daudenean, atera barazkiak, xehatu eta isuri berriro saldara, loditu dadin. Zerbitzatu Ibarrako pipar frijitu edo ozpinetakoekin.

Gogoratzeko lana

Eskuz aleztatzea. Kontu handiz egin behar da, freskotan ale xamurra baita eta lehorra baino askoz errazago zapaltzen delako.

Garaian garaiko lanak

• Maiatza: Ereite zuzena lurra jada berotuta dagoenean.
• Ekaina: Jorratu eta hezetasuna zaindu.
• Uztaila: Lorealdia eta lehen lekak sortzea. Ureztaketa erregularrak.
• Abuztua: Heltze-aldia zaintzeko une kritikoa. Kostaldean lehen uztak hasten dira.
• Iraila: Potxuaren hilabete nagusia barnealdean. Uzta mailakatua, leka berdetik hori argira aldatu ahala ("potxu" egoera).
• Urria: Freskotarako sasoiaren amaiera. Landarean geratzen direnak lehertzen utziko ditugu, babarrun lehor gisa biltzeko.