Tipula Gorria

Emakume-aurpegia duen Bitxi Gozoa

Tipula gorria gure baratzeko "aristokrata" edo erregina dugu, Zallako aldaera ospetsuak ezin hobeto ordezkatzen duena. Zuriarekin alderatuta, azal meheagoa du eta mamia askoz gozoagoa eta urtsuagoa, gordinik jateko apropos-aproposa bihurtuz. Euskal Herrian, laborantza honek mimozko tratua eskatzen du: lur harroak eta ondo landuak maite ditu. Zuria baino sentikorragoa da gehiegizko hezetasunaren aurrean; horregatik, Gipuzkoako edo Bizkaiko toki euritsuetan ezinbestekoa da ildo-bizkarretan (tontorretan) landatzea, ura erraboilaren lepoan putzutu ez dadin. Arabako barnealdean, berriz, zikloa apur bat laburragoa izaten da, udazkeneko lehen izotz gogorrek haren azal finean kalterik egin ez dezaten.

Tipula gorria gure kulturan

Karga mitologiko eta etnografikoari begiratuta, tipula gorria baserriko "kolorezko botika" izan da beti. Barandiaranek jasotako sinesmenen arabera, azalaren kolore gorri-morea odolaren eta bihotzaren indarrarekin lotzen zen. Esaten zenez, baratzeko kantoietan tipula gorriak landatzeak genio bihurriak edo begizkoa "distraitzen" laguntzen zuen, haren dirdira purpureak begirada bereganatzen baitzuen beste landareak baino lehen. Gainera, Enkarterri aldean, tipula morearen hazien hautaketa ia erritu sakratua zen, amengandik alabengandik igarotzen zena, "gozotasunaren sekretua" familiaren leinutik irten ez zedin.

Propietateak

Antozianinetan oso aberatsa da; kolore berezi hori ematen dioten eta gure osasun kardiobaskularra babesten duten antioxidatzaileak, alegia. Tipula zuriak baino efektu antiinflamatorio handiagoa du eta kolesterol maila kontrolatzen laguntzen du. C bitamina eta potasio iturri paregabea da. Euskal Herrian, tradizioz, intsektuen ziztadak arintzeko erabili izan da, tipula-xerra bat zuzenean azalaren gainean igurtziz.

Tipula gorria sukaldean

Zallako tipula entsalada 

Moztu Zallako tipula gorri bat juliana oso finean. Baserriko trikimailua: utzi uretan oso hotz eta ozpin ttantta batekin 15 minutuz, gehiegizko mina galdu dezan eta karraskatsuagoa geratu dadin. Ondo drainatu eta nahasi baratzeko tomateekin, iparraldeko hegatz-hegal batzuekin eta oliba-olio birjina on batekin. Ez du besterik behar plater xume honek.

Gogoratzeko lana

Itzalean ondu. Sentikorragoa denez, ez utzi eguzkiak zuzenean tipula gorriaren azala "erre" dezan uzta jaso ondoren; lehortu toki itzaltsu eta aireberritu batean.

Garaian garaiko lanak

• Otsaila: Erein babesean edo hazitegian barnealdeko lurretan.
• Martxoa: Aldaketa baratzera kostaldean, lurra putzututa ez badago.
• Apirila: Aldaketa-hilabete nagusia Euskal Herri osoan.
• Maiatza/Ekaina: Hezetasuna zaindu eta belar txarrak eskuz kendu, erraboila ez kaltetzeko.
• Uztaila: Lehenengo "tipula berriak" (freskoak) entsalada freskoetarako.
• Abuztua: Behin betiko uzta, zurtoina berez makurtzen denean.
• Iraila: Ondu edo lehortu gordetzeko, nahiz eta zuria baino gutxiago irauten duen.