Tipulina

Sukaldeko atarian beti prest dagoen dohain usaintsua, etxea babesteko bitxi berdea

Tipulina landare erraboildun eta bizikorra da, hosto zilindriko eta hutsunez osatutako motots edo mataza lodiak sortzen dituena. Fraisoro bezalako estazioen irizpide teknikoen arabera, Euskal Herrian zaintzeko errazenetakoa den landare usaintsua dugu, hotzari ondo eusten diolako eta inguruko hezetasuna maite duelako. Ezin hobeto moldatzen da Donostiako parajeetako loreontzietara zein Arabako Lautadako baratze-bazterretara. Materia organikoan (indarrean) aberatsak diren lurrak behar ditu; erdi-itzala onartzen badu ere, iparraldeko eguzki leuna du nahiago, haren lore purpurek polinizatzaileak erakar ditzaten. Baratzearen bioaniztasuna sustatzeko aliatu ezinbestekoa da.

Tipulina gure kulturan

Euskal mitologian eta etnografian, tipulinak —liliazeoen familiakoa izanik— bere anaia nagusien (baratxuriaren eta tipularen) karga sinboliko babeslea hartzen du bere gain. Barandiaranen oharrek diotenez, tradizioz baserriko ate ondoan landatu ohi zen, sukaldean erabiltzeaz gain, babes-hesi gisa jokatu zezan. Sinesmenen arabera, haren urrin zorrotzak intsektu gogaikarriak urruntzen zituen eta, modu sinbolikoan, bisitariek ekar zezaketen aire txarra edo begizkoa "garbitzen" zuen. Haren lore globoso eta moreak Amalurraren baratzeko bazter apalenak zaintzen zituzten kriseilu txikitzat hartzen ziren etnografikoki.

Propietateak

A, C eta K bitamina iturri bikaina da, eta potasio zein kaltzio kopuru politak ematen dizkigu. Propietate antiseptikoak eta digestiboak ditu; gosea pizten eta odol-zirkulazioa hobetzen laguntzen du. Euskal herri-medikuntzan, "odola poztu" edo epeltzeko eta urdailaren astuntasunari aurre egiteko erabili izan da. Antioxidatzaileetan aberatsa denez, sistema immunologikoa sendo mantentzeko aliatu perfektua da eguraldi aldaketen aurrean.

Tipulina sukaldean

Tipulina eta gazta-krema baserriko ogian

Txikitu fin-fin tipulina sorta fresko bat. Nahasi ontzi batean gazta-kremarekin (edo gure inguruko ahuntz-gazta xamur batekin) eta Arabako Errioxako oliba-olio zorrotada batekin. Gehitu Añanako gatz-ximiko bat. Igurtzi baserriko ogi-xerra txigortu baten gainean. Gure baratzeko dasta ordezkatzen duen aperitiborik xume, fresko eta gozoena da.

Gogoratzeko lana

Berritzeko mozketa. Moztu mototsa lur-lurretik urtean pare bat aldiz (batez ere loratu ondoren), indar handiagoz erne dadin eta hostoek xamurrak izaten jarrai dezaten.

Garaian garaiko lanak

• Urtarrila/Otsaila: Lozorro-aldia. Kostaldean berde jarraitu dezake; Arabako barnealdean, aireko zatia desagertu egin daiteke izotzaren ondorioz.
• Martxoa: Jardueraren hasiera. Motots zaharrak banatu eta berriro landatzeko une egokia.
• Apirila/Maiatza: Hazkunde handiko garaia. Egin sukalderako lehen mozketak.
• Ekaina: Lore moreak agertzeko garaia. Haien balio estetikoaz eta polinizatzaileak erakartzeko gaitasunaz gozatu.
• Uztaila/Abuztua: Lurra heze mantendu. Barnealdean, ureztatu ilunabarrean landareak estresik izan ez dezan.
• Iraila: Garbiketa-mozketa bat egin, hotza iritsi aurretik azken ernatzea sustatzeko.
• Urria/Azaroa: Landarea negurako prestatzen hasten da. Kostaldean pixkanaka biltzen jarraitu daiteke.
• Abendua: Sustraiak babestu azpiak eginez (mulching), mendi inguruetan izotz beltz gogorrak espero badira.