Tomatea

Eguzki-altxorra eta Mildiuaren Erronka

Tomatea da euskal udako erregina eztabaidaezina, nahiz eta gure lurretan haztea benetako erronka izan Kantauriko hezetasuna dela eta. Eguzki-begi hoberena eta nutrientez betetako lurra behar ditu, ahal bada ondo ondu edo desegindako konpostarekin ongarritua. Gure haranetan, Aretxabaletako tomatea ("Mozkorra") bezalako aldaerek mundu mailako ospea lortu dute, azal meheagatik eta gozotasunaren eta azidotasunaren arteko oreka bikainagatik. Hemen arrakastaren gakoa aireztapen ona izatea eta euriari ihes egiteko babesa bilatzea da; baserritar onak badaki egun bero baten ondoren hostoak gehiegi bustiz gero, "errealdia" edo gorrina (mildiua) abisatu gabe agertuko dela.

Tomatea gure kulturan

Tomatea Ameriketatik iritsi bazen ere eta gure mito zaharrenetan agertzen ez den arren, Euskal Herriko kolore gorri babeslearen sinbologian erabat txertatu da. Gorria sakratua da gure kulturan, espiritu gaiztoak uxatzen dituela uste baita, balkoietako loreek edo baserrietako habeen koloreak egiten duten bezalaxe. Etnografikoki, tomatea nekazariaren urguilu bihurtu zen; sasoiko lehen tomate heldua auzokoei erakustea ez zen elikadura kontu huts bat, baserritarra lurrarekin eta eguzkiarekin bakean zegoen seinale baizik, landare bezain eskertua bezain minbera menderatzea lortu zuelako.

Propietateak

Likopeno-bonba bat da, zelulak eta bihotza babesten dituen antioxidatzaile indartsua. A, C eta K bitaminetan oso aberatsa da, baita potasioan ere. Hura jateak ikusmena hobetzen eta azala eguzkiaren aurrean osasuntsu mantentzen laguntzen du. Herri-medikuntzan, tomatearen mamia erredura arinak lasaitzeko eta segalari-egun beroetan freskagarri natural gisa erabili izan da.

Tomatea sukaldean

Tomate entsalada menditarra 

Aukeratu Aretxabaletako bi tomate ondo heldu eta moztu zati handi eta irregularretan. Txikitu Zallako tipula gorri erdia oso fin. Gehitu Añanako gatz-ezkatak, oliba-olio birjina estra zorrotada eder bat eta, eskura badituzu, Ibarrako pipar batzuk ozpinetan. Sekretua 10 minutuz pausatzen uztea da, tomateak bere zukua aska dezan eta olioarekin nahasita ogi-mamia bustitzeko "saltsatxo" gozoa sor dadin.

Gogoratzeko lana: 

Altsumak kendu eta makilak jarri (arbatzea). Hostoen galtzarbeetan sortzen diren kimuak edo altsumak kendu behar dira indar guztia fruitura joan dadin, eta makilak edo kanaberak jarri behar dira landareak lurra ukitu ez dezan.

Garaian garaiko lanak

• Martxoa: Erein babesean edo hazitegian bero iraunkorrarekin.
• Apirila: Lehen aldaketa banakako ontzietara, zurtoina sendotzeko.
• Maiatza: Behin betiko aldaketa baratzera (Izotz-santuak igaro ondoren, beranduko izotzak saihesteko).
• Ekaina: Makilak jarri eta lehen altsuma-kentzeak.
• Uztaila: Ureztaketa erregularrak (inoiz ez busti hostoak). Erabili asun-ura edo azeri-buztanaren ura onddoak prebenitzeko.
• Abuztua: Uzta nagusiko hilabetea. Kendu azpiko hosto batzuk eguzkia tomateetara hobeto irits dadin.
• Iraila: Azken fruituak. Euri asko badator, bildu tomate berdeak etxean egunkari-paper gainean heldu daitezen.