Tomatea

Eguzki-altxorra eta Mildiuaren Erronka

Solanazeoen familiako landare belarkara da hau; gure betiko aldaera gehienak hazkunde mugagabekoak izaten dira. Zurtoina eta hostoak iletxo guruindunez estalita ditu, eta horiek ukitzean botatzen dute tomatearen esentzia eta usain berezi-berezi hori. Sustrai-sistema indartsua du, eta zurtoina lurperatuz gero, sustrai berriak (adventizioak) botatzeko gaitasun harrigarria du.

Tomatea "eguzki-altxor" preziatua da, baina baita euskal baserritarrarentzat buruhausterik handiena ere, Mildiuak —gurean gorrina izenaz ezagunagoa den onddoak— gogor astintzen duelako. Gaur egun udako erregina bada ere, mendeak behar izan zituen gurean onartua izateko; garai batean kaltegarria zela uste zen eta "otsoaren muxika" (lycopersicum) deitzen zitzaion, sorginen kondairekin eta otso bihurtzeko erabiltzen ziren landareekin lotzen baitzuten. Gure baserrietan, XX. mendearen hasieran ere, aiton-amona askok azukrez estalita jaten zuten, haren gustu "bitxia" kamuflatzeko. Gaur egun, "Aretxabaletako mozkorra" bezalako aldaerak mito bihurtu dira: tomate asimetrikoa da, azal arrosakoa eta ura ia batere ez duen fruitu mamitsu eta gozo-gozoa.

Tomatea oso beldurtia da izotzarekin; horregatik, landatzeko egutegia maiatzean beroa ziurtatzen denean hasten da.

Ikertzailearen aholkua: Tomatea lurreratzean, zurtoina ohikoa baino sakonago lurperatzea gomendatzen da. Horrela, landareak sustrai berriak (adventizioak) botako ditu lurperatutako zatian, eta indar handiagoa hartuko du lurraren elikagaiak xurgatzeko.

Ureztatzeari buruzko oharra: Gure isuri atlantikoan, uda biziki idorra edo lehorra ez bada behintzat, tomateak ez du ureztaketa gehiegirik behar behin ondo itsatsitakoan. Izan ere, tomateak behar baino ur gehiago izan ohi du gure lurretan, eta gehiegizko hezetasunak landarea usteltzea ekar dezake. Arretarik handiena puntu honetan jarri behar dugu: ureztatzerakoan ez busti inoiz hostoak; onddoa "esnatu" edo gaitza agertu ez dadin, urak beti oinera, lur-lurrera joan behar du.