Txikoria

Lurraren mingostasun osasuntsua, bide-bazterretatik sukaldeko sutara

Txikoria landare rústiko eta egoskorra da, betidanik gure baserrietako botanikaren parte izan dena. Euskal Herriko bide-ertz askotan berez eta basati hazten bada ere, baratzean lantzeko drainatze onak dituzten lurrak behar ditu, eta ez nitrogeno (indar) gehiegi dutenak, zuztarra ustel ez dadin. Kostaldeko giro gazira zein Arabako Lautadako hotz eta beroetara ezin hobeto moldatzen da; hain zuzen, barnealdeko klima horretan zuztarra indartsuago garatzen du. Gerraostean kafearen ordezko gisa erabili izanagatik da ezaguna, baina haren benetako balioa neguko entsaladetarako hosto xamurretan eta dituen propietate depuratzaileetan dago.

Txikoria gure kulturan

Euskal mitologian eta folklore txikian, txikoria "Sorgin-belarra" edo "Eguzki-belarra" izenez ezagutzen da. Izan ere, haren lore urdin ederrak egunsentiarekin batera irekitzen dira eta eguzkiaren ibilbidea jarraitzen dute, ilunabarrean edo zerua hodeitsu dagoenean itxi arte; hori Amalurraren indarrekin lotura zuzena zuela interpretatzen zen. Barandiaranek jaso zuenez, txikoria-zuztarraren infusioek "odola umore txarretatik garbitzen" laguntzen zuten eta espirituko gaitzen kontra babesten zuten. Etnografikoki, baserriko despentsan inoiz falta ez zen landarea zen, ospakizun handien ondoren "gorputza bere onera ekartzeko" edo epeltzeko.

Propietateak 

Digestio-sistemarentzat altxor bat da. Intibina du, behazunaren jariatzea sustatzen duena eta gibelaren lana errazten duena. Diuretiko eta depuratzaile bikaina da. Horrez gain, inulinan aberatsa denez, prebiotiko natural gisa jokatzen du. Gure haranetako herri-medikuntzan, zuztar txigortua nekeari aurre egiteko eta zirkulazioa hobetzeko erabili izan da.

Txikoria sukaldean

Txikoria entsalada, gure erara Bildu txikoriaren hosto xamurrenak eta garbitu ondo. Mingotsak edo mikatzak direnez, baserriko sekretua hau da: ontziaren pohondoa baratxuri-hortz batekin igurtzi hostoak jarri aurretik. Ondu sagar-ozpin on batekin, oliba-olio birjina estrarekin, eta gehitu arrautza egosi zatiak eta urdai txigortua (xingar-takoak), mikaztasun hori orekatzeko.

Gogoratzeko lana

Zuztarra bildu eta lehortu. Toniko gisa erabili nahi baduzu, atera zuztarra udazkenean, garbitu, moztu borobiletan eta utzi lehortzen toki aireberritu batean.

Garaian garaiko lanak

• Otsaila/Martxoa: Erein babesean edo hazitegian barnealdeko lurretan.
• Apirila/Maiatza: Aldaketa baratzera edo ereite zuzena kostaldean.
• Ekaina/Uztaila: Hezetasuna mantendu uda oso lehorra bada. Uztailean bide-ertzak lore urdinez janzten direla ikusiko duzu.
• Abuztua: Hosto gazteen uzta entsalada freskoetarako.
• Iraila: Garai ezin hobea zuztarra biltzeko, lehortu nahi izanez gero.
• Urria/Azaroa: Neguko aldaeretan (azukre-ogi txikoria, adibidez), uzta nagusiko sasoia da.
• Abendua: Lurrean geratzen diren zuztarrak biltzeko garaia, neguan zehar sendabelar gisa erabiltzeko.