Zaldi-buztana

Lurraren funtsa, hodeien aurkako ezkutua eta baratzeko indar minerala

Zaldi-buztana historiaurreko landarea da, "oinak uretan" izatea maite duena. Silize, potasio eta kaltzio metatzaile ikaragarria da. Euskal Herrian, oso ohikoa da erreka-zuloetan, bazter hezeetan eta drainatze kaskarreko tokietan aurkitzea. Baratzean, haren erabilera nagusia ez da ongarri gisa, onddoen aurkako prebentzio-indartsu gisa baizik. Haren irakina landareen gainean ihinztatzean, "kristalezko" geruza mehe-mehe bat sortzen dugu; horrek gorrina (mildiua) edo zurina (oidioa) hostoetan sartzea eragozten du, sapa eta hezetasun handiko egunetan.

Zaldi-buztana gure kulturan 

Euskal mitologian eta etnografian, eztainu-belarra izenaz ezagutzen da; izan ere, duen gogortasun mineralagatik, baserrietan eztainuzko eta kobrezko sukaldeko ontziak igurtzi eta garbitzeko erabiltzen zen, dirdira ateratzeraino. Esaten zenez, "harrien argia edaten zuen" landarea zen. Haren forma artikulatuak kobetako jainkoen hatzak gogorarazten zituen. Etnografikoki, ganbaran zaldi-buztana lehortzen edukitzea gaitzak iritsi aurretik aurrea hartzen zekien etxearen zeinua zen, ahula dirudiena gogortzeko jakinduriaren ikur.

Propietateak 

Naturan dagoen mineral-emaile (remineralizatzaile) nagusia da. Hezurrak, azazkalak eta ilea sendotzeko paregabea da, duen silize kopuru handiari esker. Gure herri-medikuntzan, giltzurrunak garbitzeko diuretiko indartsu gisa eta kanpoko zauriak azkar orbaintzeko erabili izan da beti. Horrez gain, balio handia ematen zaio neguaren ondorengo anemia eta ahultasun orokorrari aurre egiteko.

Zaldi-buztana sukaldean (eta botikan) 

Zaldi-buztan infusioa 

Jarri zaldi-buztan zurtoin lehor bat ur irakinetan eta utzi 5-10 minutuz pausatzen. Iragazi eta edan egunean bi kikara gehienez, otordu nagusien ondoren. Infusio hau ez da astebete baino gehiagoan jarraian hartu behar, deshidratazioa saihesteko eta gorputzerako ezinbestekoak diren mineral batzuk gal ez daitezen.

Gogoratzeko lana 

Udako bilketa. Bildu zurtoinak ondo berde daudenean eta ukitzean latzak direnean (horrek silizez beteta daudela adierazten du). Ez errotik atera; moztu lurretik 10 cm-ra, berriro erne dadin.

Garaian garaiko lanak

• Apirila/Maiatza: Lehen ernetze emankorrak (esparrago marroi baten itxura dute; hauek ez dira fungizida gisa erabiltzen).
• Ekaina/Uztaila/Abuztua: Zurtoin berdeak agertzen dira (erabiltzen ditugunak). Biltzeko eta landareetan aplikatzeko garai urrezkoa.
• Iraila: Udazkeneko euriak iritsi aurreko azken tratamendu prebentiboak.
• Urritik Martxora: Landarea lurgainetik desagertu egiten da, neguko lozorroan sartuz.